Współuzależnienie: co to jest, objawy i mechanizmy

Co to jest współuzależnienie

Pojęcie powstało w praktyce klinicznej, w pracy z rodzinami osób pijących. Dziś używa się go szerzej: wobec bliskich osób uzależnionych od narkotyków, leków, hazardu czy innych zachowań. Chodzi zawsze o to samo zjawisko: czyjeś uzależnienie powoli staje się osią cudzego życia.

Uczciwie trzeba powiedzieć, że wokół tego słowa krąży sporo nieporozumień. Współuzależnienie nie oznacza, że ktoś „też jest chory” albo „sam jest winny”. Opisuje zrozumiałe reakcje na trudną sytuację, które z czasem zaczynają szkodzić osobie, która je stosuje. Część specjalistów krytykuje to pojęcie za to, że może patologizować naturalne reakcje na stres, dlatego traktujemy je jako opis, a nie etykietę.

Współuzależnienie: objawy, które warto zauważyć

Objawy współuzależnienia narastają powoli, dlatego łatwo je przeoczyć. Poniżej opisujemy najczęstsze sygnały w czterech obszarach. Pojedynczy punkt niczego nie przesądza. Warto zwrócić uwagę, gdy wiele z nich utrzymuje się miesiącami.

Myśli

• większość dnia krąży wokół pytań: czy pije, gdzie jest, w jakim stanie wróci;
• przekonanie, że od własnego zachowania zależy, czy bliski się napije;
• trudność w podjęciu decyzji bez sprawdzenia, jak zareaguje osoba uzależniona;
• powracające scenariusze katastroficzne: wypadek, utrata pracy, kompromitacja.

Emocje

• przeplatanie się nadziei, złości, lęku i bezradności;
• przewlekłe poczucie winy i wstydu, także za cudze zachowanie;
• trudność w nazwaniu własnych uczuć, poza zmęczeniem i napięciem;
• odrętwienie, poczucie, że „już nic nie czuję”.

Zachowania

• sprawdzanie telefonu, szukanie butelek, liczenie pieniędzy;
• tłumaczenie nieobecności przed pracodawcą, rodziną, szkołą;
• spłacanie długów i przejmowanie obowiązków osoby uzależnionej;
• groźby i ultimatum, z których później trudno się wywiązać;
• rezygnacja ze spotkań, pasji i odpoczynku.

Ciało

• bezsenność lub płytki, przerywany sen;
• bóle głowy, napięcie mięśni, dolegliwości żołądkowe;
• stałe zmęczenie, spadek odporności, drażliwość.

Jeśli wiele z tych punktów brzmi znajomo, pomocna może być lista do samooceny współuzależnienia. Nie stawia diagnozy, ale porządkuje obraz i ułatwia rozmowę ze specjalistą.

Mechanizmy współuzależnienia: dlaczego tak trudno z tego wyjść

Za objawami stoją mechanizmy, które na początku mają sens. Pomagają przetrwać kryzys, uchronić dzieci, utrzymać dom. Problem polega na tym, że z czasem zaczynają działać automatycznie i podtrzymują sytuację, z której miały chronić.

Kontrola

Kontrola daje złudzenie wpływu: jeśli wiem, ile wypił, gdzie jest i ile wydał, mogę coś zaplanować. W praktyce pochłania ogrom energii, a picia zwykle nie zatrzymuje. Im mniej realnego wpływu, tym silniejsza potrzeba kontroli.

Ratowanie

Ratowanie to przejmowanie skutków: telefon do szefa z usprawiedliwieniem, spłata pożyczki, sprzątanie po nocy. Wynika z miłości i lęku, ale sprawia, że osoba uzależniona nie widzi kosztów swojego zachowania. Osoba ratująca z kolei czuje coraz większe obciążenie i żal.

Zaprzeczanie

Zaprzeczanie to nie kłamstwo, tylko sposób, by nie zmierzyć się z czymś zbyt bolesnym. Brzmi jak „to tylko stres w pracy”, „inni piją więcej”, „od świąt będzie lepiej”. Chroni przed lękiem, ale opóźnia szukanie pomocy.

Wstyd

Wstyd sprawia, że problem zostaje w czterech ścianach. Pojawia się myśl „co ludzie powiedzą” oraz przekonanie, że w porządnej rodzinie takie rzeczy się nie zdarzają. Wstyd izoluje, a izolacja zwiększa zależność od nastroju osoby uzależnionej.

Błędne koło

Mechanizmy wzmacniają się nawzajem. Wstyd prowadzi do ukrywania, ukrywanie do ratowania, ratowanie do wyczerpania i kolejnej próby kontroli. Przerwanie koła w jednym miejscu, na przykład przez rozmowę z zaufaną osobą, często uruchamia zmianę w innych.

Troska a współuzależnienie: gdzie przebiega granica

Martwienie się o bliską osobę jest naturalne i zdrowe. Pytanie nie brzmi „czy się troszczę”, ale „czy w tej trosce jest jeszcze miejsce dla mnie”. Poniższe zestawienie pomaga to zobaczyć.

Granica między tymi stanami bywa płynna. Wiele osób ma w sobie obie kolumny naraz. Ważny jest kierunek: czy z czasem przybywa własnego życia, czy go ubywa. Praktyczne wskazówki dotyczące stawiania granic opisujemy na stronie granice wobec osoby uzależnionej.

Kogo dotyczy współuzależnienie

Najczęściej mówi się o partnerach osób pijących, ale wzorzec pojawia się w wielu układach rodzinnych. Dotyczy żon, mężów i partnerów osób uzależnionych, rodziców dorosłych lub nastoletnich dzieci, rodzeństwa, a także przyjaciół.

Osobną grupą są dorosłe dzieci z rodzin z uzależnieniem. Wzorce kontroli, czujności i brania odpowiedzialności za innych bywają przenoszone do dorosłych związków. O tym piszemy na stronie terapia DDA i DDD.

Mechanizm jest podobny niezależnie od rodzaju uzależnienia. Przy hazardzie dochodzą zwykle długi i utrata zaufania finansowego, dlatego bliskim osób grających poświęciliśmy osobną stronę: bliscy osoby grającej.

Kiedy warto poszukać pomocy

Nie trzeba czekać, aż „będzie naprawdę źle”. Sygnałem do rozmowy ze specjalistą bywa już to, że problem bliskiej osoby zajmuje większość myśli, a odpoczynek przestał przynosić ulgę.

• sen jest płytki lub przerywany od wielu tygodni;
• pojawia się obniżony nastrój, płaczliwość albo stały lęk;
• kontakty z przyjaciółmi i rodziną wyraźnie się urwały;
• dzieci zaczynają przejmować obowiązki dorosłych lub wyraźnie się wycofują;
• w domu dochodzi do gróźb, szarpania lub innych form przemocy.

W sytuacji przemocy zachowania takie jak ustępowanie, ukrywanie czy pilnowanie nastroju sprawcy bywają strategiami przetrwania, a nie „objawem”. Odpowiedzialność za przemoc ponosi zawsze osoba, która ją stosuje. Przy przemocy najpierw liczy się bezpieczeństwo: w zagrożeniu 112, a po wsparcie całodobowa Niebieska Linia 800 120 002. Więcej na stronie przemoc a uzależnienie.

Współuzależnienie: terapia w Nowym Targu

W naszym centrum psychoterapeuci i specjaliści terapii uzależnień pomagają bliskim rozpoznać swoje wzorce i stopniowo odzyskać wpływ na własne życie. Praca nie wymaga zgody ani udziału osoby uzależnionej.

• Konsultacja dla bliskich. 50-60 minut rozmowy o sytuacji, bezpieczeństwie i pierwszych krokach.
• Terapia indywidualna. Szczegóły opisujemy na stronie terapia współuzależnienia: etapy i przebieg. Korzystamy m.in. z terapii poznawczo-behawioralnej i terapii schematów.
• Podejście CRAFT. Nauka komunikacji, która zwiększa szansę, że osoba uzależniona podejmie leczenie. Więcej: trening CRAFT dla rodzin.
• Dbanie o siebie. Plan odzyskiwania snu, zdrowia i relacji, opisany na stronie jak zadbać o siebie.

Przyjmujemy bliskich z Nowego Targu, Zakopanego i całego Podhala, bez skierowania i poufnie. Telefon: 18 307 01 11. Pozostałe strony działu zebraliśmy w przewodniku pomoc dla rodzin osób uzależnionych.

Najczęstsze pytania o współuzależnienie