Nerwica natręctw (OCD): objawy, błędne koło i leczenie

Czym jest nerwica natręctw (OCD)

Obsesja to myśl, która „przykleja się” do umysłu i budzi silny niepokój. Kompulsja to wszystko, co robi się, żeby ten niepokój zgasić: mycie, sprawdzanie, porządkowanie, liczenie. Ulga przychodzi szybko, ale jest krótka.

Kompulsje nie zawsze są widoczne z zewnątrz. Bardzo często mają postać kompulsji myślowych: odmawiania w głowie określonych słów, „neutralizowania” złej myśli dobrą, liczenia, analizowania w kółko, czy coś na pewno się wydarzyło. Dlatego OCD bywa latami niezauważone.

Natręctwa należą do szerszej grupy problemów związanych z lękiem. Jeśli chcesz najpierw zrozumieć, czym lęk różni się od strachu i kiedy staje się zaburzeniem, zajrzyj na stronę lęk i strach - przegląd działu.

Najczęstsze objawy nerwicy natręctw

Obsesje mogą dotyczyć niemal każdego tematu, ale kilka motywów powtarza się szczególnie często:

• Zanieczyszczenie i zarazki - lęk przed brudem, chorobą, chemikaliami, płynami ustrojowymi. Kompulsje to długie mycie rąk, pranie, dezynfekowanie, omijanie klamek i poręczy.
• Sprawdzanie - wątpliwość, czy drzwi są zamknięte, kuchenka wyłączona, żelazko odłączone, czy nie potrąciło się kogoś samochodem. Sprawdza się wielokrotnie, a pewność i tak nie przychodzi.
• Symetria i porządek - potrzeba, by rzeczy były ułożone „dokładnie tak”, równo, w określonej kolejności, oraz poczucie dyskomfortu, dopóki coś nie jest „w sam raz”.
• Natrętne myśli - nagłe, niechciane myśli lub obrazy o skrzywdzeniu kogoś bliskiego, o treści seksualnej lub bluźnierczej. Szerzej opisujemy je na stronie natrętne myśli - „zakazane” myśli i skrupulanctwo.

Dlaczego te myśli tak bardzo przerażają

Obsesje w OCD są ego-dystoniczne. Oznacza to, że są obce i sprzeczne z tym, kim się jest i co się ceni. Osoba troskliwa i łagodna ma myśli o skrzywdzeniu dziecka. Osoba głęboko wierząca ma bluźniercze obrazy. Osoba dbająca o bezpieczeństwo innych boi się, że przez nieuwagę wywoła pożar.

To właśnie ten konflikt sprawia, że myśli są tak nieznośne. Niemal każdy miewa dziwne myśli, ale zwykle je przepuszcza. W OCD myśl zostaje potraktowana jako coś ważnego i groźnego: „skoro taka myśl się pojawiła, może naprawdę tego chcę”. Warto wiedzieć, że natrętne myśli o skrzywdzeniu kogoś nie oznaczają chęci ani ryzyka działania. To typowy objaw zaburzenia, a przerażenie, jakie budzą, świadczy o wartościach osoby.

Błędne koło: lęk, rytuał, ulga i powrót myśli

OCD utrzymuje się dzięki prostemu, ale bardzo silnemu mechanizmowi. Można go opisać w czterech krokach:

1. Natrętna myśl

   Pojawia się obsesja, na przykład „a jeśli nie zamknięto drzwi i ktoś się włamie?”.

2. Lęk i napięcie

   Rośnie niepokój, poczucie odpowiedzialności i przekonanie, że trzeba coś zrobić natychmiast.

3. Rytuał

   Następuje kompulsja: powrót do drzwi, szarpnięcie klamki, sprawdzenie jeszcze raz, „na wszelki wypadek”.

4. Ulga i powrót myśli

   Lęk na chwilę spada, co mózg zapamiętuje jako dowód, że rytuał był konieczny. Myśl wraca szybciej i silniej, a rytuał się wydłuża.

Szukanie zapewnień i unikanie

Do rytuałów należą też mniej oczywiste zachowania. Szukanie zapewnień to pytanie bliskich: „na pewno zamknięte?”, „czy myślisz, że jestem złą osobą?”, a także szukanie odpowiedzi w internecie. Każde zapewnienie działa jak kompulsja: uspokaja na chwilę, a potem wątpliwość wraca.

Unikanie polega na omijaniu sytuacji, które wyzwalają obsesje: nieużywanie noży, nieprzebywanie sam na sam z dzieckiem, unikanie publicznych toalet, szpitali czy kościoła. Unikanie zawęża życie i odbiera okazję, by przekonać się, że myśl nie jest groźna. Podobne błędne koło zapewnień opisujemy przy lęku o zdrowie, a zamartwianie się bez rytuałów przy zaburzeniu lękowym uogólnionym.

OCD a perfekcjonizm i cechy osobowości

Mówi się czasem „mam lekkie OCD”, gdy ktoś lubi porządek. To jednak coś innego. Perfekcjonizm bywa męczący, ale zwykle jest zgodny z tym, czego dana osoba chce.

Cechy obsesyjno-kompulsyjne osobowości (sztywność, przywiązanie do reguł, trudność w delegowaniu) mogą współwystępować z OCD, ale nie są tym samym.

Pokrewne zaburzenia

• Zaburzenie dysmorficzne ciała - uporczywe zaabsorbowanie wyobrażoną lub drobną wadą wyglądu, z długim sprawdzaniem w lustrze i porównywaniem się.
• Zbieractwo - trudność w pozbywaniu się rzeczy, które się gromadzą i utrudniają korzystanie z mieszkania.
• Wyrywanie włosów - powtarzane, trudne do powstrzymania wyrywanie włosów, często w chwilach napięcia lub nudy.
• Skubanie skóry - powtarzane skubanie lub drapanie skóry prowadzące do ran i poczucia wstydu.

Natręctwa, depresja i sięganie po alkohol

Życie z OCD bywa wyczerpujące. Walka z myślami, wstyd i ukrywanie objawów mogą prowadzić do obniżenia nastroju i poczucia beznadziei. Jeśli rozpoznajesz u siebie takie objawy, przeczytaj też o stanach depresyjnych.

Część osób próbuje „wyciszyć głowę” alkoholem, marihuaną lub lekami uspokajającymi. Na chwilę myśli cichną, ale potem lęk wraca silniejszy, a do OCD dochodzi ryzyko uzależnienia. Niektóre leki uspokajające mogą uzależniać, dlatego lekarz przepisuje je krótko i pod kontrolą. Więcej piszemy o tym na stronie o uzależnieniu od benzodiazepin.

Rodzina i rytuały - jak łagodnie się wycofać

Bliscy często z miłości włączają się w rytuały. Odpowiadają po raz dziesiąty na to samo pytanie, sprawdzają drzwi za osobę z OCD, myją ręce według jej zasad, zmieniają plany, żeby uniknąć „zakazanych” miejsc. To tak zwana akomodacja rodzinna. Przynosi chwilowy spokój, ale podtrzymuje objawy.

Wycofywanie się z rytuałów warto robić stopniowo i w porozumieniu, nigdy jako karę:

• Porozmawiajcie w spokojnym momencie, nie w środku lęku. Ustalcie razem, z czego bliski będzie się powoli wycofywał.
• Zamiast kolejnego zapewnienia można powiedzieć: „Widzę, że jest Ci bardzo trudno. Wiem, że dasz radę z tym lękiem posiedzieć”.
• Ograniczajcie udział w rytuałach krok po kroku, a nie wszystko naraz.
• Nie wyśmiewajcie, nie złośćcie się i nie mówcie „przestań wreszcie”. Oddzielcie osobę od objawu.

Najlepiej, gdy plan wycofywania się jest częścią terapii. Wsparcie dla bliskich opisujemy w dziale dla rodzin i bliskich.

W naszym centrum pracujemy z osobami dorosłymi. Jeśli natręctwa dotyczą dziecka lub nastolatka, pomoc oferuje poradnia dla dzieci i młodzieży na Podhalu. Młodzi ludzie mogą też zadzwonić pod całodobowy telefon zaufania 116 111.

Natręctwa leczenie - co pomaga najbardziej

CBT z ekspozycją i powstrzymaniem reakcji (ERP)

Pierwszym wyborem w leczeniu OCD jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT) z ekspozycją i powstrzymaniem reakcji, w skrócie ERP (z ang. exposure and response prevention). Polega na stopniowym, zaplanowanym z terapeutą kontakcie z tym, co wyzwala obsesję, i na rezygnacji z rytuału.

Przykładowo: dotknięcie klamki i powstrzymanie się od mycia rąk, wyjście z domu po jednym sprawdzeniu drzwi, pozostanie z niepewnością bez szukania zapewnienia. Zaczyna się od łatwiejszych kroków, według wspólnie ułożonej listy. Lęk najpierw rośnie, a potem opada, i mózg uczy się, że da się go znieść bez rytuału. Ekspozycja jest zawsze dobrowolna i nigdy nie polega na „rzucaniu na głęboką wodę”.

ACT jako uzupełnienie

Terapia akceptacji i zaangażowania (ACT) uczy traktować myśli jak zdarzenia umysłu, a nie rozkazy. Zamiast spierać się z obsesją, można ją zauważyć i robić dalej to, co ważne. ACT pomaga wytrwać w ćwiczeniach ERP.

Leczenie farmakologiczne

U części osób pomocne jest także leczenie farmakologiczne. O tym, czy i jakie leki zastosować, decyduje lekarz psychiatra po badaniu. Leki nie zastępują psychoterapii, ale mogą ułatwić pracę.

Dlaczego „po prostu przestań” nie działa

Osoby z OCD często słyszą: „przecież wiesz, że drzwi są zamknięte” albo „po prostu przestań o tym myśleć”. Problem w tym, że wiedza rozumowa niewiele zmienia. Osoba z natręctwami zwykle wie, że jej obawy są przesadzone, a mimo to przymus jest silniejszy.

Próba wyrzucenia myśli z głowy działa odwrotnie: im bardziej się z nią walczy, tym częściej wraca. Powstrzymanie rytuału siłą woli, bez planu, zwykle kończy się falą lęku i powrotem do kompulsji. Dlatego potrzebna jest metoda: stopniowa ERP i wsparcie, które nie zawstydza.

Terapia OCD w Nowym Targu - jak pomagamy

Pierwsza konsultacja trwa 50-60 minut. Rozmawiamy o tym, jakie myśli się pojawiają, jakie rytuały i unikanie im towarzyszą, ile czasu zajmują i jak wpływają na codzienność, pracę i relacje. Przyjmujemy nawet najbardziej wstydliwe myśli spokojnie i bez oceniania. O przebiegu współpracy piszemy na stronie jak wygląda pierwsza wizyta i leczenie.

Następnie tłumaczymy mechanizm błędnego koła, układamy listę sytuacji do ekspozycji i stopniowo przechodzimy do ERP, najpierw na sesjach, potem w formie zadań między spotkaniami. Sesje odbywają się zwykle raz w tygodniu. Jeśli do radzenia sobie z natręctwami używany jest alkohol lub leki uspokajające, łączymy terapię OCD z pracą nad tym obszarem. Gdy potrzebna jest ocena farmakologiczna, zachęcamy do konsultacji z lekarzem psychiatrą. Możemy też zaprosić bliskich na wspólne spotkanie.

Przyjmujemy osoby dorosłe z Nowego Targu i całego Podhala, bez skierowania i poufnie. Zadzwoń: 18 307 01 11 lub napisz przez stronę kontakt.

Najczęstsze pytania o nerwicę natręctw