Fobie: jak wygląda leczenie fobii specyficznych

Czym są fobie i czym różnią się od zwykłego strachu

Strach jest naturalną i potrzebną reakcją. Chroni przed realnym niebezpieczeństwem: każe cofnąć się znad krawędzi urwiska albo odsunąć od agresywnego psa. Fobia zaczyna się wtedy, gdy reakcja jest dużo silniejsza, niż wymaga sytuacja, utrzymuje się miesiącami i zaczyna ograniczać codzienne życie.

Osoby z fobią zwykle wiedzą, że ich lęk jest przesadzony. „Wiem, że ten pająk nic mi nie zrobi, a i tak nie wejdę do piwnicy” - to typowe zdanie. Rozumowa wiedza nie wystarcza, bo reakcja lękowa uruchamia się szybciej niż myślenie. Dobra wiadomość jest taka, że fobie należą do problemów, które bardzo dobrze reagują na odpowiednio prowadzoną terapię.

Fobie specyficzne są częścią szerszej grupy zaburzeń lękowych. Jeśli chcesz najpierw zrozumieć, czym lęk różni się od strachu i kiedy staje się problemem, zajrzyj na stronę lęk i strach - przegląd działu.

Najczęstsze fobie specyficzne

Fobie mogą dotyczyć niemal wszystkiego, ale kilka rodzajów spotyka się szczególnie często:

• Fobie zwierząt - lęk przed psami, ptakami, myszami, owadami. Najbardziej znana jest arachnofobia, czyli lęk przed pająkami.
• Akrofobia - lęk wysokości: balkony, drabiny, wieże widokowe, górskie szlaki z ekspozycją.
• Aerofobia - lęk przed lataniem, często powiązany z lękiem przed utratą kontroli lub zamknięciem.
• Klaustrofobia - lęk przed zamkniętymi przestrzeniami: windy, tunele, małe pomieszczenia, badanie w tunelu rezonansu magnetycznego.
• Fobia krwi i zastrzyków - lęk przed widokiem krwi, pobieraniem krwi, szczepieniem, zabiegami.
• Dentofobia - lęk przed dentystą i leczeniem zębów.
• Emetofobia - lęk przed wymiotowaniem, własnym lub cudzym.
• Lęk przed burzą - przed grzmotami i błyskawicami, czasem także przed silnym wiatrem.

Fobia specyficzna dotyczy konkretnego obiektu lub sytuacji. Gdy lęk dotyczy oceny przez innych ludzi, mówimy raczej o fobii społecznej. Gdy obejmuje wiele miejsc, z których trudno się wydostać, jak tłum, sklep czy komunikacja, bliżej jest do agorafobii. Jeśli w kontakcie z obiektem fobii pojawiają się gwałtowne fale lęku z silnymi objawami z ciała, pomocna będzie też strona o napadach paniki.

Fobia krwi i zastrzyków - dlaczego można zemdleć

Większość fobii wywołuje reakcję „walcz lub uciekaj”: serce przyspiesza, ciśnienie rośnie. Przy fobii krwi, zastrzyków i urazów przebieg często jest inny. Po krótkim wzroście pobudzenia ciśnienie krwi i tętno gwałtownie spadają. To tak zwana reakcja wazowagalna, która może prowadzić do zasłabnięcia lub omdlenia.

Dlatego w tej fobii same techniki relaksacyjne nie są najlepszym wyborem, bo dodatkowo obniżają napięcie. Stosuje się natomiast technikę napinania mięśni (applied tension). Polega ona na mocnym napinaniu dużych grup mięśni rąk, nóg i tułowia przez kilkanaście sekund, zwykle aż pojawi się uczucie ciepła w twarzy, a potem na powrocie do zwykłego napięcia, bez głębokiego rozluźniania. Cykl powtarza się kilka razy. Napięcie podnosi ciśnienie krwi i pomaga zapobiec omdleniu. Uczysz się też rozpoznawać pierwsze sygnały zasłabnięcia, żeby wtedy od razu napiąć mięśnie. Przy nadciśnieniu lub chorobach serca sposób ćwiczenia warto najpierw omówić z lekarzem.

Techniki tej uczy się na sesjach, najpierw w bezpiecznych warunkach, a potem łączy się ją ze stopniową ekspozycją: od obrazków, przez filmy, po realną sytuację pobrania krwi. Jeśli omdlenia zdarzają się często lub bez wyraźnego związku z widokiem krwi, najpierw warto skonsultować je z lekarzem, żeby wykluczyć przyczyny medyczne.

Skąd biorą się fobie

Fobia rzadko ma jedną przyczynę. Częściej spotyka się kilka czynników jednocześnie: wrażliwość układu nerwowego, temperament i doświadczenia. Najczęściej opisuje się trzy drogi powstawania fobii:

• Bezpośrednie doświadczenie. Ugryzienie przez psa, utknięcie w windzie, bolesny zabieg u dentysty czy turbulencje w samolocie mogą zostawić silny ślad w pamięci emocjonalnej.
• Uczenie się przez obserwację. Dziecko, które widzi, jak rodzic panicznie reaguje na pająki lub burzę, może przejąć ten sam wzorzec, choć samo nic złego nie przeżyło.
• Informacje i przekaz. Powtarzane ostrzeżenia, drastyczne relacje w mediach czy opowieści o katastrofach lotniczych mogą zbudować lęk bez żadnego osobistego doświadczenia.

Wiele osób nie pamięta, od czego zaczęła się ich fobia. To normalne i nie przeszkadza w leczeniu. W terapii fobii ważniejsze od tego, skąd lęk się wziął, jest to, co go dziś podtrzymuje.

Unikanie - jak fobia zawęża życie

Unikanie jest najbardziej naturalną odpowiedzią na strach. Kiedy omijasz windę i idziesz schodami, lęk od razu spada. Ta ulga jest nagrodą, więc mózg zapamiętuje: „unikanie działa, winda jest groźna”. Każde kolejne ominięcie wzmacnia fobię.

Z czasem lista rzeczy, których się unika, rośnie. Lęk przed lataniem oznacza rezygnację z wyjazdów albo wielogodzinne podróże samochodem. Dentofobia prowadzi do odkładania leczenia, aż ból zmusi do wizyty. Emetofobia potrafi ograniczyć jedzenie poza domem, spotkania z dziećmi czy podróże. Fobia krwi może sprawiać, że odkłada się ważne badania.

Do unikania dochodzą zachowania zabezpieczające: sprawdzanie prognozy burzowej kilka razy dziennie, siadanie tylko przy drzwiach, zamykanie oczu w samolocie. Dają poczucie kontroli, ale podtrzymują przekonanie, że bez nich stałoby się coś złego.

Fobia leczenie - jak pozbyć się fobii krok po kroku

Leczenie fobii z najlepiej opisanymi podstawami naukowymi to stopniowa ekspozycja, prowadzona w ramach terapii poznawczo-behawioralnej (CBT). Ekspozycja oznacza zaplanowane, stopniowe i dobrowolne zbliżanie się do tego, czego się boisz, tak długo, aż mózg nauczy się, że sytuacja jest do zniesienia i bezpieczna.

Hierarchia lęku

Pracę zaczyna się od wspólnego ułożenia hierarchii lęku, czyli listy sytuacji od najmniej do najbardziej trudnych. Przykład dla arachnofobii:

Na każdym kroku zostajesz w sytuacji, aż lęk wyraźnie opadnie albo okaże się, że najgorszy scenariusz się nie spełnia. Dopiero wtedy przechodzi się dalej. Tempo ustalasz razem z terapeutą, a każde ćwiczenie jest omawiane przed i po.

Ekspozycja w wirtualnej rzeczywistości

Przy niektórych fobiach, na przykład lęku przed lataniem czy wysokością, realną ekspozycję trudno zorganizować. W takich sytuacjach w terapii stosuje się czasem ekspozycję w wyobraźni lub w symulacji komputerowej, w której obraz i dźwięk przybliżają daną sytuację. Taka forma bywa dobrym pierwszym krokiem, ale zwykle warto ją uzupełnić ćwiczeniami w realnym świecie.

Praca z myślami i akceptacją

W CBT pracuje się też z myślami katastroficznymi, takimi jak „winda na pewno utknie” czy „nie wytrzymam tego lęku”. Uzupełnieniem może być terapia ACT, która uczy robić miejsce na lęk zamiast z nim walczyć. Po kwalifikacji proponujemy też trening regulacji, taki jak biofeedback HRV, zawsze jako dodatek do psychoterapii, a nie jej zamiennik.

Dlaczego „rzucenie na głęboką wodę” nie jest dobrym pomysłem

Wiele osób słyszy rady w rodzaju: „wystarczy wejść do windy i zamknąć drzwi, samo przejdzie” albo „po prostu wsiądź do samolotu”. Takie nagłe, niezaplanowane zmierzenie się z najsilniejszym lękiem, bez przygotowania i zgody, często kończy się ucieczką w szczycie paniki.

Wtedy mózg dostaje dokładnie odwrotną lekcję niż ta, o którą chodzi: „to było straszne i ledwo udało się przetrwać”. Fobia może się pogłębić, a zaufanie do terapii i do bliskich osłabnąć. Skuteczna ekspozycja jest dobrowolna, stopniowa, zaplanowana z terapeutą i dostosowana do możliwości danej osoby.

Alkohol lub tabletki „przed lotem” - pułapka

Kieliszek „na odwagę” przed lotem albo tabletka uspokajająca przed wizytą u dentysty wydają się prostym rozwiązaniem. Problem w tym, że działają jak kolejne zachowanie zabezpieczające. Lęk nie maleje, bo mózg uczy się: „udało się tylko dzięki alkoholowi”. Do tego alkohol i leki uspokajające osłabiają uczenie się podczas ekspozycji.

Z czasem po substancję sięga się w coraz większej liczbie sytuacji. Tak może zacząć się droga do uzależnienia. Niektóre leki uspokajające mogą uzależniać, dlatego lekarz przepisuje je krótko i pod kontrolą. Więcej o tym piszemy na stronach o uzależnieniu od benzodiazepin oraz o terapii uzależnienia od alkoholu.

Fobie u dzieci

Lęki przed ciemnością, zwierzętami czy burzą są u dzieci częste i zwykle mijają z wiekiem. Warto szukać pomocy, gdy lęk jest bardzo silny, trwa długo lub mocno ogranicza codzienność dziecka. Pomaga spokojna postawa dorosłego: uznanie strachu, bez wyśmiewania i bez zmuszania, oraz zachęcanie do małych kroków.

W naszym centrum pracujemy z osobami dorosłymi. Rodzicom możemy pomóc w zrozumieniu własnych reakcji, a pomoc dla dzieci i młodzieży oferuje poradnia dla dzieci i młodzieży na Podhalu. Młodzi ludzie mogą też zadzwonić pod całodobowy telefon zaufania 116 111.

Terapia fobii w Nowym Targu - jak pomagamy

Pierwsza konsultacja trwa 50-60 minut. Rozmawiamy o tym, czego się boisz, jak fobia wpływa na codzienność i czego zaczęło się unikać. Ustalamy konkretny cel, na przykład lot na wakacje, badanie krwi czy wizytę u dentysty. O tym, jak przebiega współpraca, piszemy na stronie jak wygląda pierwsza wizyta i leczenie.

Następnie tłumaczymy mechanizm lęku, układamy hierarchię i stopniowo przechodzimy do ekspozycji: najpierw na sesjach, potem w formie zadań między spotkaniami. Sesje odbywają się zwykle raz w tygodniu. Jeśli do radzenia sobie z lękiem używany jest alkohol lub leki uspokajające, łączymy terapię fobii z pracą nad tym obszarem.

Przyjmujemy osoby dorosłe z Nowego Targu i całego Podhala, bez skierowania i poufnie. Zadzwoń: 18 307 01 11 lub napisz przez stronę kontakt.

Najczęstsze pytania o fobie