O słowniku pojęć
Ten słownik pojęć zbiera najważniejsze terminy, z którymi spotkasz się w rozmowach o uzależnieniach, nawrotach, lęku, relacjach, przemocy i kryzysach psychicznych. Każda definicja jest krótka i samodzielna: pierwsze zdanie mówi wprost, czym jest dane pojęcie, a kolejne wyjaśniają, dlaczego ma ono znaczenie w leczeniu.
Słownik przygotowaliśmy w naszym centrum w Nowym Targu z myślą o osobach w trakcie terapii, ich bliskich i wszystkich, którzy chcą lepiej rozumieć język psychoterapii. Przy wielu hasłach znajdziesz odnośnik do strony, na której temat jest opisany szerzej. Słownik nie zastępuje konsultacji ze specjalistą, a w sytuacji zagrożenia życia zawsze dzwoń pod 112.
A
- Abstynencja
Abstynencja to całkowite powstrzymywanie się od używania substancji psychoaktywnej lub od zachowania, które stało się uzależnieniem. Jest punktem wyjścia do trzeźwienia, ale sama w sobie nie oznacza jeszcze zmiany sposobu radzenia sobie z emocjami i stresem. Długotrwała abstynencja zwykle wymaga planu zapobiegania nawrotom i wsparcia terapeutycznego.
- ACT (terapia akceptacji i zaangażowania)
ACT (ang. Acceptance and Commitment Therapy) to nurt psychoterapii poznawczo-behawioralnej, który uczy akceptowania trudnych myśli i emocji zamiast walki z nimi oraz działania zgodnego z własnymi wartościami. W uzależnieniach pomaga przyjąć obecność głodu bez podążania za nim. Kluczowe pojęcia ACT to elastyczność psychologiczna, uważność i zaangażowane działanie.
Więcej: terapia ACT w uzależnieniach
- Agorafobia
Agorafobia to zaburzenie lękowe, w którym silny lęk budzą sytuacje, z których trudno byłoby się wydostać lub uzyskać pomoc, na przykład tłum, komunikacja publiczna, duże sklepy czy samotne wyjście z domu. W ICD-11 ma kod 6B02. Lęk prowadzi do unikania takich miejsc, co z czasem coraz bardziej zawęża codzienne życie. Najlepiej przebadaną metodą leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna ze stopniową ekspozycją.
Więcej: agorafobia: objawy i leczenie
- Akomodacja rodzinna (w OCD)
Akomodacja rodzinna to dostosowywanie się bliskich do objawów OCD, na przykład uczestniczenie w rytuałach, udzielanie powtarzanych zapewnień czy zmienianie domowych zwyczajów, aby uniknąć napięcia. Wynika z troski, ale przynosi tylko chwilową ulgę i podtrzymuje błędne koło natręctw. W terapii bliscy uczą się stopniowo wycofywać z akomodacji, bez karania i krytykowania osoby z OCD.
Więcej: jak wspierać bliską osobę z OCD
- Alienacja rodzicielska
Alienacja rodzicielska to określenie sytuacji, w której dziecko w konflikcie rodziców odrzuca jednego z nich, a przyczyną ma być wpływ drugiego rodzica. Pojęcie jest sporne w nauce: nie jest diagnozą w ICD-11 i nie ma zgody co do jego definicji ani kryteriów. Odrzucenie rodzica przez dziecko może mieć wiele różnych przyczyn, dlatego najważniejsze jest patrzenie na sytuację z perspektywy dobra i bezpieczeństwa dziecka. W sprawach prawnych warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym.
- Amfetamina
Amfetamina to syntetyczny stymulant, który silnie zwiększa wydzielanie dopaminy i noradrenaliny, dając pobudzenie, spadek zmęczenia i apetytu. Po ustąpieniu działania typowy jest „zjazd” z przygnębieniem, drażliwością i wyczerpaniem. W ICD-11 zaburzenia związane ze stymulantami, w tym amfetaminami i metamfetaminą, mają kod 6C46.
- Anhedonia
Anhedonia to obniżona zdolność do odczuwania przyjemności i zainteresowania rzeczami, które wcześniej cieszyły. Często pojawia się we wczesnym okresie abstynencji, gdy układ nagrody w mózgu dopiero się regeneruje, a także w depresji. Jest jednym z częstych wyzwalaczy nawrotu, bo substancja kojarzy się z jedynym szybkim źródłem ulgi.
- AUDIT (test)
AUDIT (ang. Alcohol Use Disorders Identification Test) to przesiewowy kwestionariusz opracowany pod auspicjami Światowej Organizacji Zdrowia, który pomaga ocenić, czy picie alkoholu jest ryzykowne, szkodliwe lub wskazuje na możliwe uzależnienie. Wynik testu nie jest diagnozą, ale dobrą podstawą do rozmowy ze specjalistą.
Więcej: test AUDIT online
- AVE (efekt naruszenia abstynencji)
Efekt naruszenia abstynencji (ang. Abstinence Violation Effect, AVE) to reakcja poznawczo-emocjonalna po wpadce, w której pojawia się myśl „i tak już wszystko zepsute”, a wraz z nią wstyd i poczucie winy. Pojęcie opisali G.A. Marlatt i J.R. Gordon w modelu zapobiegania nawrotom. AVE sprzyja przejściu od jednorazowej wpadki do pełnego nawrotu, dlatego w terapii uczy się go rozpoznawać i przerywać.
B
- Benzodiazepiny
Benzodiazepiny to grupa leków uspokajających, przeciwlękowych i nasennych, które nasilają działanie hamującego neuroprzekaźnika GABA. Przy dłuższym stosowaniu może rozwinąć się tolerancja i uzależnienie, a w ICD-11 zaburzenia związane z tą grupą mają kod 6C44. Gwałtowne odstawienie benzodiazepin po dłuższym używaniu może być groźne, w tym prowadzić do drgawek, dlatego wymaga nadzoru lekarza.
Więcej: uzależnienie od benzodiazepin
- Biofeedback
Biofeedback to metoda treningowa, w której osoba na bieżąco widzi sygnały z własnego ciała, na przykład rytm serca czy napięcie mięśni, i uczy się świadomie na nie wpływać. W terapii uzależnień i stresu pomaga ćwiczyć regulację pobudzenia. W naszym centrum stosujemy go jako uzupełnienie psychoterapii, po kwalifikacji.
Więcej: biofeedback i neurofeedback
C
- CBT (terapia poznawczo-behawioralna)
Terapia poznawczo-behawioralna (ang. Cognitive Behavioral Therapy, CBT) to nurt psychoterapii, który bada związki między myślami, emocjami i zachowaniem oraz uczy konkretnych umiejętności ich zmiany. W uzależnieniach CBT pomaga rozpoznawać wyzwalacze, sytuacje wysokiego ryzyka i automatyczne myśli prowadzące do sięgnięcia po substancję. To jedna z najlepiej przebadanych metod leczenia uzależnień, lęku i depresji.
Więcej: terapia poznawczo-behawioralna
- CRAFT
CRAFT (ang. Community Reinforcement and Family Training) to podejście terapeutyczne dla bliskich osoby uzależnionej, opracowane przez R. Meyersa. Uczy komunikacji bez konfrontacji, nagradzania trzeźwych zachowań i dbania o własne bezpieczeństwo. Badania pokazują, że CRAFT zwiększa szansę podjęcia leczenia przez osobę uzależnioną w porównaniu z konfrontacją lub interwencją.
- Craving
Craving to angielskie określenie głodu substancji lub zachowania, czyli silnego, często nagłego pragnienia użycia. W polskiej literaturze używa się zamiennie słowa „głód”. Craving ma charakter falowy: narasta, osiąga szczyt i opada.
Więcej: głód alkoholowy i craving
- CSBD (zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych)
CSBD (ang. Compulsive Sexual Behaviour Disorder) to w ICD-11 zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych o kodzie 6C72, zaliczane do grupy zaburzeń kontroli impulsów. Charakteryzuje się utrzymującą się niezdolnością do kontrolowania silnych impulsów seksualnych mimo negatywnych konsekwencji i cierpienia. Często obejmuje kompulsywne korzystanie z pornografii.
D
- DDA (dorosłe dzieci alkoholików)
DDA to określenie osób dorosłych, które wychowywały się w rodzinie z problemem alkoholowym. Nie jest diagnozą medyczną, lecz opisem doświadczeń, które mogą wpływać na poczucie bezpieczeństwa, zaufanie, kontrolę emocji i tworzenie relacji. Terapia DDA pomaga zrozumieć wyuczone w dzieciństwie strategie przetrwania i zbudować nowe.
Więcej: terapia DDA i DDD
- DDD (dorosłe dzieci z rodzin dysfunkcyjnych)
DDD to szersze określenie niż DDA, obejmujące osoby dorosłe wychowane w rodzinach dysfunkcyjnych z innych powodów niż alkohol, na przykład przemocy, chorób psychicznych, zaniedbania czy innych uzależnień. Podobnie jak DDA nie jest diagnozą, lecz opisem wzorców przenoszonych z dzieciństwa w dorosłość.
Więcej: DDA i DDD: objawy i terapia
- Delirium tremens (majaczenie alkoholowe)
Delirium tremens, czyli majaczenie alkoholowe, to najcięższa postać alkoholowego zespołu abstynencyjnego, która może pojawić się po nagłym przerwaniu długotrwałego picia. Objawia się splątaniem, dezorientacją, omamami, silnym drżeniem, poceniem, gorączką i może przebiegać z drgawkami. To stan bezpośredniego zagrożenia życia: należy natychmiast dzwonić pod numer 112.
Więcej: objawy odstawienia alkoholu
- Detoks (detoksykacja)
Detoks, czyli detoksykacja, to leczenie zespołu odstawiennego prowadzone pod nadzorem lekarza, zwykle w warunkach szpitalnych. Jego celem jest bezpieczne przejście przez okres odstawienia substancji, zwłaszcza alkoholu, opioidów, benzodiazepin czy GHB. Detoks nie leczy samego uzależnienia, dlatego po nim potrzebna jest psychoterapia.
Więcej: terapia po odwyku i detoksie
- Dopalacze (NPS)
Dopalacze to potoczna nazwa nowych substancji psychoaktywnych (NPS), syntetycznych związków naśladujących działanie znanych narkotyków. Ich skład i siła działania bywają nieprzewidywalne, dlatego zatrucie może zdarzyć się nawet przy pierwszym użyciu. Najczęściej są to syntetyczne kannabinoidy i syntetyczne katynony.
- Dopamina
Dopamina to neuroprzekaźnik, który odgrywa kluczową rolę w układzie nagrody, motywacji i uczeniu się, czego warto szukać i do czego wracać. Substancje psychoaktywne i niektóre zachowania, na przykład hazard, silnie zwiększają jej wydzielanie, przez co mózg uczy się, że to najszybsza droga do ulgi lub przyjemności. Z czasem codzienne źródła satysfakcji wydają się mniej atrakcyjne, co sprzyja głodowi.
Więcej: leczenie uzależnień
- DSM-5
DSM-5 to piąte wydanie klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Opisuje między innymi zaburzenia używania substancji oraz zaburzenie hazardowe, oceniając ich nasilenie jako łagodne, umiarkowane lub ciężkie. W Polsce w praktyce klinicznej stosuje się klasyfikację WHO (ICD-10, stopniowo zastępowaną przez ICD-11), a DSM-5 jest szeroko używany w badaniach naukowych.
- DUDIT (test)
DUDIT (ang. Drug Use Disorders Identification Test) to przesiewowy kwestionariusz oceniający, czy używanie narkotyków lub leków niezgodnie z przeznaczeniem wiąże się z ryzykiem lub problemami. Jest odpowiednikiem testu AUDIT dla innych substancji niż alkohol. Wynik nie zastępuje diagnozy specjalisty.
Więcej: test DUDIT online
E
- Ego State Therapy (terapia stanów ego)
Ego State Therapy to metoda psychoterapii, która zakłada, że osobowość składa się z wielu części, czyli stanów ego, powstałych w odpowiedzi na różne doświadczenia. Terapia pomaga nawiązać kontakt z częściami zranionymi lub skonfliktowanymi i poprawić współpracę między nimi. Bywa pomocna przy traumie, dysocjacji i uzależnieniu pełniącym funkcję ucieczki od bólu.
Więcej: Ego State Therapy
- Ekspozycja
Ekspozycja to technika terapii poznawczo-behawioralnej polegająca na stopniowym i zaplanowanym kontakcie z sytuacją, przedmiotem lub myślą, która wywołuje lęk. Dzięki niej mózg uczy się, że lęk narasta, a potem sam opada, a obawiane skutki zwykle nie następują. Ekspozycję planuje się razem z terapeutą, krok po kroku, od zadań łatwiejszych do trudniejszych, nigdy przez „rzucanie na głęboką wodę”.
Więcej: ekspozycja krok po kroku
- EMDR
EMDR (ang. Eye Movement Desensitization and Reprocessing) to metoda psychoterapii traumy, która wykorzystuje stymulację obustronną, najczęściej ruchy gałek ocznych, do przetwarzania trudnych wspomnień. Pomaga zmniejszyć ładunek emocjonalny traumatycznych doświadczeń. W uzależnieniach bywa stosowana, gdy substancja służy tłumieniu objawów traumy.
Więcej: terapia EMDR
- ERP (ekspozycja z powstrzymaniem reakcji)
ERP (ang. Exposure and Response Prevention), czyli ekspozycja z powstrzymaniem reakcji, to metoda terapii poznawczo-behawioralnej, która ma najlepiej udokumentowaną skuteczność w leczeniu OCD. Polega na stopniowym kontakcie z tym, co wywołuje obsesje, przy jednoczesnej rezygnacji z rytuałów, sprawdzania i szukania zapewnień. Dzięki temu lęk słabnie bez wykonywania kompulsji, a błędne koło natręctw zostaje przerwane.
Więcej: leczenie natręctw i OCD
F
- Fobia specyficzna
Fobia specyficzna to silny, nieproporcjonalny lęk przed konkretnym obiektem lub sytuacją, na przykład zwierzętami, wysokością, lataniem, krwią i zastrzykami, zamkniętymi przestrzeniami czy wizytą u dentysty. W ICD-11 ma kod 6B03. Osoba zwykle wie, że jej lęk jest nadmierny, a mimo to unika sytuacji, która go wywołuje. Fobie specyficzne dobrze reagują na terapię poznawczo-behawioralną ze stopniową ekspozycją.
Więcej: fobie specyficzne
- Fobia społeczna (zaburzenie lęku społecznego)
Fobia społeczna, czyli zaburzenie lęku społecznego, to utrwalony, silny lęk przed sytuacjami, w których można zostać ocenionym przez innych, na przykład wystąpieniami, rozmową z nieznajomymi czy jedzeniem przy ludziach. W ICD-11 ma kod 6B04. Towarzyszą jej obawa przed kompromitacją, objawy z ciała, takie jak rumieniec czy drżenie, oraz unikanie kontaktów. Alkohol bywa używany jako „rozluźniacz” przed spotkaniami, co zwiększa ryzyko uzależnienia.
G
- GAD (zaburzenie lękowe uogólnione)
GAD (ang. Generalized Anxiety Disorder), czyli zaburzenie lękowe uogólnione, to zaburzenie, w którym uporczywe i trudne do opanowania zamartwianie się dotyczy wielu codziennych spraw jednocześnie, na przykład zdrowia, pracy, finansów czy bliskich. W ICD-11 ma kod 6B00. Towarzyszą mu napięcie mięśni, niepokój, drażliwość, zmęczenie oraz problemy z koncentracją i snem. Najlepiej przebadaną metodą leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna.
Więcej: zaburzenie lękowe uogólnione
- GAD-7 (test)
GAD-7 to krótki kwestionariusz przesiewowy złożony z siedmiu pytań, który pomaga ocenić nasilenie objawów lęku uogólnionego w ostatnich dwóch tygodniach. Jest szeroko stosowany w praktyce klinicznej i w badaniach. Wynik testu nie jest diagnozą, ale dobrą podstawą do rozmowy ze specjalistą.
Więcej: test GAD-7 online
- Gaming disorder (zaburzenie związane z grami)
Gaming disorder to w ICD-11 zaburzenie związane z grami o kodzie 6C51. Rozpoznaje się je, gdy granie wymyka się spod kontroli, zyskuje pierwszeństwo przed innymi aktywnościami i trwa mimo wyraźnych szkód w nauce, pracy, relacjach czy śnie. Samo intensywne granie nie jest jeszcze zaburzeniem.
Więcej: uzależnienie od gier
- GHB/GBL
GHB i GBL to substancje o działaniu depresyjnym na ośrodkowy układ nerwowy, które szybko i nieprzewidywalnie mogą doprowadzić do utraty przytomności. Szczególnie niebezpieczne jest łączenie GHB z alkoholem, bo może zahamować oddychanie. Odstawienie GHB po dłuższym regularnym używaniu może być groźne dla życia i wymaga lekarza.
- Głód (craving)
Głód to silne, często nagłe pragnienie użycia substancji lub powrotu do zachowania, które stało się uzależnieniem. Towarzyszą mu myśli natrętne, napięcie w ciele, drażliwość, a czasem objawy podobne do odstawienia. Głód ma charakter falowy: narasta, osiąga szczyt i opada, zwykle w ciągu kilkunastu do kilkudziesięciu minut.
H
- HALT
HALT to skrót od angielskich słów Hungry, Angry, Lonely, Tired, czyli głodny, zły, samotny, zmęczony. Opisuje cztery stany fizyczne i emocjonalne, w których rośnie ryzyko nawrotu. Zatrzymanie się i zadanie sobie pytania „czy nie doskwiera mi teraz głód, złość, samotność albo zmęczenie?” to prosta technika samokontroli.
Więcej: sygnały ostrzegawcze nawrotu
- Halucynogeny
Halucynogeny to substancje zmieniające percepcję, myślenie i nastrój, na przykład LSD czy psylocybina. W ICD-11 zaburzenia związane z halucynogenami mają kod 6C49. Rzadko powodują uzależnienie fizyczne, ale mogą wywołać silny lęk, epizody psychotyczne i problemowe wzorce używania.
- Hazard (zaburzenie hazardowe)
Zaburzenie hazardowe to w ICD-11 uzależnienie behawioralne o kodzie 6C50, polegające na utracie kontroli nad graniem na pieniądze. Obejmuje gry kasynowe, zakłady bukmacherskie, automaty i hazard online. Typowe jest „odgrywanie się”, czyli granie w celu odzyskania strat, oraz narastające długi i ukrywanie grania przed bliskimi.
Więcej: uzależnienie od hazardu
- Hipnoterapia (hipnoza kliniczna)
Hipnoterapia, czyli hipnoza kliniczna, to metoda wykorzystująca stan skupionej uwagi i zwiększonej podatności na sugestię, który nie jest snem ani utratą kontroli. W naszym centrum stosujemy ją jako uzupełnienie psychoterapii, po kwalifikacji, między innymi przy lęku i stresie, problemach ze snem czy regulacji napięcia. Nie stosujemy hipnozy do „odzyskiwania wspomnień” i nie traktujemy jej jako sposobu na wyleczenie uzależnienia na jednej sesji.
Więcej: hipnoterapia
- Hipochondria (lęk o zdrowie)
Hipochondria, czyli lęk o zdrowie, to uporczywe zaabsorbowanie obawą, że ma się poważną chorobę, utrzymujące się mimo uspokajających wyników badań i zapewnień lekarzy. W ICD-11 ma kod 6B23. Typowe jest błędne koło: częste sprawdzanie ciała, szukanie objawów w internecie i proszenie o zapewnienia dają chwilową ulgę, ale podtrzymują lęk. Nowe lub niepokojące objawy zawsze warto skonsultować z lekarzem, a w pracy nad samym lękiem pomaga terapia poznawczo-behawioralna.
Więcej: lęk o zdrowie
- HRV (zmienność rytmu serca)
HRV (ang. Heart Rate Variability) to zmienność odstępów między kolejnymi uderzeniami serca, która odzwierciedla elastyczność autonomicznego układu nerwowego. Wyższa zmienność zwykle wiąże się z lepszą zdolnością regulacji stresu. W biofeedbacku HRV uczy się oddychania i technik, które pomagają wyciszyć organizm w sytuacji głodu lub napięcia.
Więcej: biofeedback HRV
I
- ICD-11
ICD-11 to jedenasta rewizja Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób Światowej Organizacji Zdrowia, która opisuje kryteria rozpoznawania chorób i zaburzeń. Zaburzenia związane z substancjami mają w niej kody zaczynające się od 6C4 (na przykład 6C40 alkohol), zaburzenie hazardowe 6C50, a zaburzenie związane z grami 6C51. Wiele popularnych „uzależnień”, na przykład od telefonu czy zakupów, nie jest w ICD-11 osobną jednostką diagnostyczną.
- Inhalanty (lotne substancje wziewne)
Inhalanty to lotne substancje wdychane w celu odurzenia, na przykład rozpuszczalniki, kleje czy gazy. W ICD-11 zaburzenia związane z lotnymi substancjami wziewnymi mają kod 6C4B. Mogą uszkadzać układ nerwowy i serce, a zatrucie bywa groźne dla życia już przy pojedynczym użyciu.
Więcej: podtlenek azotu i inhalanty
- Interwencja kryzysowa
Interwencja kryzysowa to krótkoterminowa, ukierunkowana pomoc psychologiczna dla osoby w ostrym kryzysie psychicznym. Jej celem jest przywrócenie poczucia bezpieczeństwa, stabilizacja emocji i zaplanowanie kolejnych kroków. Nie zastępuje psychoterapii, ale często jest pierwszym etapem pomocy.
Więcej: pomoc psychologiczna w kryzysie
K
- Kannabinoidy
Kannabinoidy to związki działające na receptory układu endokannabinoidowego, do których należy między innymi THC z konopi. W ICD-11 zaburzenia związane z kannabinoidami mają kod 6C41, a z syntetycznymi kannabinoidami kod 6C42. Regularne używanie może prowadzić do uzależnienia, pogorszenia pamięci i motywacji, a u części osób do zaburzeń psychotycznych.
Więcej: uzależnienie od marihuany
- Katynony syntetyczne
Syntetyczne katynony to grupa stymulantów pokrewnych amfetaminie, do której należą między innymi mefedron, 3-CMC i 4-CMC. W ICD-11 zaburzenia związane z tą grupą mają kod 6C47. Charakteryzują się krótkim działaniem, silnym głodem kolejnej porcji i ciężkim „zjazdem”, co sprzyja szybkiemu rozwojowi uzależnienia.
- Ketamina
Ketamina to substancja dysocjacyjna, która wywołuje poczucie oddzielenia od ciała i otoczenia. W ICD-11 zaburzenia związane z substancjami dysocjacyjnymi, w tym ketaminą, mają kod 6C4D. Regularne używanie może prowadzić do uzależnienia, zaburzeń pamięci i poważnego uszkodzenia pęcherza moczowego.
Więcej: uzależnienie od ketaminy
- Kofeina
Kofeina to najpowszechniej używana substancja psychoaktywna, obecna w kawie, herbacie i napojach energetycznych. ICD-11 pod kodem 6C48 nie wyróżnia uzależnienia od kofeiny, ale opisuje jej szkodliwe używanie, zatrucie i zespół odstawienny. Nadmiar kofeiny może nasilać lęk, kołatanie serca i bezsenność.
Więcej: kofeina i napoje energetyczne
- Kokaina
Kokaina to silny stymulant, który blokuje wychwyt zwrotny dopaminy, dając krótkotrwałe pobudzenie i poczucie pewności siebie. W ICD-11 zaburzenia związane z kokainą mają kod 6C45. Krótki czas działania sprzyja szybkiemu powtarzaniu użycia, a substancja obciąża serce i układ krążenia.
Więcej: uzależnienie od kokainy
- Konsultacja neuropsychologiczna
Konsultacja neuropsychologiczna to ocena funkcji poznawczych, takich jak pamięć, uwaga, koncentracja i funkcje wykonawcze. Po długotrwałym używaniu alkoholu lub innych substancji pomaga ocenić, które funkcje wymagają wsparcia. Wyniki ułatwiają dopasowanie tempa i formy psychoterapii.
Więcej: konsultacja neuropsychologiczna
- Kryzys psychiczny
Kryzys psychiczny to stan, w którym dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać wobec trudnego wydarzenia lub narastającego obciążenia. Może objawiać się silnym lękiem, bezradnością, zaburzeniami snu, poczuciem przytłoczenia, a czasem myślami rezygnacyjnymi. Kryzys jest stanem przejściowym i dobrze reaguje na wczesną pomoc; w sytuacji zagrożenia życia należy dzwonić pod 112.
Więcej: pomoc w kryzysie psychicznym
L
- Leczenie ambulatoryjne
Leczenie ambulatoryjne to forma terapii, w której osoba przychodzi na sesje, zwykle raz w tygodniu, a na co dzień mieszka w domu, pracuje i funkcjonuje w swoim otoczeniu. Pozwala od razu ćwiczyć nowe umiejętności w prawdziwych sytuacjach i dla wielu osób jest wystarczającą formą pomocy. W naszym centrum w Nowym Targu terapia ambulatoryjna jest też kontynuacją leczenia po pobycie w ośrodku.
- Leczenie stacjonarne (ośrodek zamknięty)
Leczenie stacjonarne, nazywane też pobytem w ośrodku zamkniętym, to forma terapii, podczas której osoba przez określony czas przebywa w ośrodku, z dala od codziennych wyzwalaczy. Nasze centrum oferuje dobrowolny pobyt w dwóch wariantach, 14 dni i 28 dni, a przyjęcie następuje po konsultacji kwalifikacyjnej. Centrum nie prowadzi detoksu, więc jeśli potrzebne jest odstawienie pod opieką lekarza, najpierw odbywa się ono na oddziale detoksykacyjnym. Po pobycie zalecamy kontynuację terapii ambulatoryjnej.
Więcej: pobyt w ośrodku zamkniętym
- Lęk
Lęk to naturalna, potrzebna reakcja organizmu na zagrożenie przewidywane lub niejasne, w odróżnieniu od strachu, który dotyczy konkretnego, obecnego niebezpieczeństwa. Obejmuje napięcie, niepokój, przyspieszone bicie serca i skłonność do unikania. Zaburzeniem staje się wtedy, gdy jest nieproporcjonalny, uporczywy i utrudnia codzienne życie. Sięganie po alkohol lub leki uspokajające daje krótką ulgę, ale na dłuższą metę nasila lęk i zwiększa ryzyko uzależnienia.
Więcej: lęk i strach: różnice
- Lie/Bet (test)
Lie/Bet to bardzo krótki przesiewowy test w kierunku problemowego hazardu, składający się z dwóch pytań: o potrzebę grania za coraz większe kwoty oraz o okłamywanie bliskich w sprawie grania. Twierdząca odpowiedź na którekolwiek pytanie jest sygnałem do pogłębionej oceny.
Więcej: test Lie/Bet
M
- MBRP (uważność w zapobieganiu nawrotom)
MBRP (ang. Mindfulness-Based Relapse Prevention) to program łączący trening uważności z elementami poznawczo-behawioralnego zapobiegania nawrotom. Uczy zauważania głodu, myśli i emocji bez automatycznego reagowania na nie. Jedną z jego technik jest surfowanie na fali głodu.
Więcej: terapia zapobiegania nawrotom
- MDMA (ecstasy)
MDMA to substancja o działaniu pobudzającym i empatogennym, znana potocznie jako ecstasy. W ICD-11 zaburzenia związane z MDMA i substancjami pokrewnymi mają kod 6C4C. Grozi przegrzaniem organizmu, zaburzeniami gospodarki wodno-elektrolitowej, a po ustąpieniu działania częste jest obniżenie nastroju.
Więcej: MDMA i ecstasy
- Mediacja rodzinna
Mediacja rodzinna to dobrowolny proces, w którym bezstronny mediator pomaga członkom rodziny, najczęściej rozstającym się rodzicom, samodzielnie wypracować porozumienie w spornych sprawach, na przykład dotyczących opieki nad dziećmi. Mediator nie rozstrzyga sporu i nie ocenia stron, lecz wspiera rozmowę. Gdy w relacji występuje przemoc, najpierw liczy się bezpieczeństwo, a w sprawach prawnych warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym.
- Mefedron
Mefedron to syntetyczny katynon o działaniu pobudzającym, potocznie nazywany „mefą”. Działa krótko i wywołuje silny przymus powtarzania użycia, dlatego uzależnienie może rozwinąć się szybko. Po ustąpieniu działania częsty jest lęk, bezsenność i obniżony nastrój.
Więcej: uzależnienie od mefedronu
- Mityng
Mityng to spotkanie grupy samopomocowej, na przykład wspólnoty Anonimowych Alkoholików, podczas którego uczestnicy dzielą się doświadczeniem trzeźwienia. Mityngi są bezpłatne, anonimowe i nie są formą psychoterapii, ale dla wielu osób stanowią ważne wsparcie społeczne. Mogą dobrze uzupełniać indywidualną terapię.
- Model zapobiegania nawrotom Marlatta i Gordona
Model zapobiegania nawrotom opracowany przez G.A. Marlatta i J.R. Gordona opisuje nawrót jako proces, na który wpływają sytuacje wysokiego ryzyka, umiejętności radzenia sobie, oczekiwania wobec substancji i reakcja na wpadkę. Wprowadził pojęcia efektu naruszenia abstynencji oraz pozornie nieistotnych decyzji. Stanowi podstawę wielu współczesnych programów terapii nawrotów.
Więcej: zapobieganie nawrotom
N
- Nadużywanie (szkodliwe używanie)
Nadużywanie, w klasyfikacjach nazywane szkodliwym używaniem lub szkodliwym wzorcem używania, to używanie substancji w sposób, który już powoduje szkody zdrowotne lub psychiczne, ale nie spełnia jeszcze kryteriów uzależnienia. Nie występuje wtedy wyraźna utrata kontroli ani zespół odstawienny. To ważny moment na zmianę, bo bez niej nadużywanie może przejść w uzależnienie.
Więcej: czy jestem uzależniony
- Natręctwa (OCD)
Natręctwa, czyli zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD, ang. Obsessive-Compulsive Disorder), to zaburzenie, w którym pojawiają się niechciane, nawracające myśli, obrazy lub impulsy (obsesje) oraz czynności wykonywane po to, by zmniejszyć wywołany nimi lęk (kompulsje). W ICD-11 ma kod 6B20. Obsesje są sprzeczne z wartościami osoby, a natrętne myśli o skrzywdzeniu kogoś nie oznaczają chęci ani ryzyka działania. Metodą z najlepszymi dowodami jest terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją i powstrzymaniem reakcji (ERP).
Więcej: natręctwa i OCD
- Nawrót
Nawrót to powrót do używania substancji lub do uzależniającego zachowania po okresie abstynencji, połączony z powrotem dawnych wzorców. Nie jest nagłym zdarzeniem, lecz procesem, który zwykle zaczyna się na długo przed pierwszym użyciem. Odsetek nawrotów w uzależnieniach szacuje się na 40-60%, podobnie jak w innych chorobach przewlekłych, dlatego nawrót traktujemy jako informację do pracy, a nie porażkę.
Więcej: nawrót picia alkoholu
- Nawrót emocjonalny
Nawrót emocjonalny to pierwszy etap nawrotu, w którym osoba jeszcze nie myśli o używaniu, ale jej emocje i zachowania tworzą grunt pod powrót. Typowe są tłumienie emocji, izolacja, zaniedbywanie snu i odżywiania oraz rezygnacja z form wsparcia. Model trzech etapów nawrotu opisał S. Melemis, opierając się na wcześniejszych pracach T. Gorskiego.
Więcej: sygnały ostrzegawcze nawrotu
- Nawrót fizyczny
Nawrót fizyczny to ostatni etap nawrotu, czyli faktyczne sięgnięcie po substancję lub powrót do uzależniającego zachowania. Zwykle poprzedzają go nawrót emocjonalny i mentalny. Szybka reakcja po pierwszym użyciu zmniejsza ryzyko powrotu do dawnego wzorca.
Więcej: co zrobić po wpadce
- Nawrót mentalny
Nawrót mentalny to drugi etap nawrotu, w którym toczy się wewnętrzna walka między chęcią użycia a chęcią utrzymania abstynencji. Pojawiają się wspomnienia „dobrych czasów”, bagatelizowanie konsekwencji, myśli o kontrolowanym używaniu i planowanie okazji. Na tym etapie szczególnie pomaga rozmowa z terapeutą lub zaufaną osobą.
Więcej: plan zapobiegania nawrotom
- Neurofeedback
Neurofeedback to trening, w którym osoba otrzymuje w czasie rzeczywistym informację zwrotną o aktywności elektrycznej swojego mózgu i uczy się ją modyfikować. Bywa stosowany wspomagająco w pracy nad regulacją pobudzenia, koncentracją i snem. W naszym centrum jest zawsze uzupełnieniem psychoterapii, stosowanym po kwalifikacji.
Więcej: neurofeedback
- Neuroplastyczność
Neuroplastyczność to zdolność mózgu do zmiany swojej struktury i sposobu działania pod wpływem doświadczeń, uczenia się i treningu. To dzięki niej uzależnienie utrwala się jako nawyk, ale też dzięki niej możliwe jest tworzenie nowych, zdrowych wzorców reagowania. Regeneracja wymaga czasu, dlatego pierwsze miesiące abstynencji bywają najtrudniejsze.
Więcej: pierwszy rok trzeźwości
- Niebieska Karta
Niebieska Karta to procedura stosowana w sytuacjach przemocy domowej. Informacji o niej udziela Niebieska Linia pod numerem 800 120 002 (całodobowo) lub ośrodek pomocy społecznej. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia zawsze należy dzwonić pod 112.
Więcej: pomoc w sytuacji przemocy
- Nikotyna
Nikotyna to silnie uzależniająca substancja obecna w papierosach, e-papierosach, podgrzewaczach tytoniu i saszetkach nikotynowych. W ICD-11 zaburzenia związane z nikotyną mają kod 6C4A. Szybko pobudza układ nagrody, a między kolejnymi porcjami pojawia się drażliwość i głód, co utrwala nawyk.
Więcej: uzależnienie od nikotyny
- NPS (nowe substancje psychoaktywne)
NPS (ang. New Psychoactive Substances) to nowe substancje psychoaktywne, często syntetyczne analogi znanych narkotyków, potocznie nazywane dopalaczami. Są słabo przebadane, a ich działanie trudno przewidzieć. Zatrucie NPS może wymagać natychmiastowej pomocy medycznej pod numerem 112.
Więcej: dopalacze i NPS
O
- Odstawienie (zespół abstynencyjny)
Odstawienie to przerwanie lub znaczne ograniczenie używania substancji, od której organizm stał się zależny, a zespół abstynencyjny to zespół objawów fizycznych i psychicznych, które wtedy się pojawiają. Objawy zależą od substancji i mogą obejmować drżenie, pocenie, lęk, bezsenność i drażliwość. Gwałtowne odstawienie alkoholu, benzodiazepin, opioidów lub GHB po dłuższym używaniu może być groźne i wymaga lekarza.
Więcej: objawy odstawienia alkoholu
- Opioidy
Opioidy to substancje działające na receptory opioidowe, do których należą heroina, fentanyl i niektóre leki przeciwbólowe, na przykład tramadol, kodeina, oksykodon czy morfina. W ICD-11 zaburzenia związane z opioidami mają kod 6C43. Opioidy hamują oddychanie, a to ryzyko rośnie przy łączeniu ich z benzodiazepinami lub alkoholem; odstawienie po dłuższym używaniu wymaga lekarza.
Więcej: uzależnienie od opioidów
P
- PHQ-9 (test)
PHQ-9 (ang. Patient Health Questionnaire-9) to kwestionariusz przesiewowy złożony z dziewięciu pytań, który pomaga ocenić nasilenie objawów depresji w ostatnich dwóch tygodniach. Wynik testu nie jest diagnozą, ale ułatwia rozmowę ze specjalistą i śledzenie zmian w czasie. Jeśli pojawiają się myśli samobójcze, nie czekaj na wynik testu: zadzwoń pod 116 123 lub 800 70 22 22, a w zagrożeniu życia pod 112.
Więcej: test PHQ-9 online
- Plan bezpieczeństwa
Plan bezpieczeństwa to przygotowany z wyprzedzeniem zestaw kroków na wypadek zagrożenia ze strony osoby stosującej przemoc. Obejmuje między innymi zaufaną osobę i umówione hasło, dostęp do telefonu, przygotowane dokumenty, miejsce, w którym można się schronić, oraz ostrożność z historią przeglądarki i wspólnymi urządzeniami. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy dzwonić pod 112, a wsparcie oferuje też Niebieska Linia.
- Plan zapobiegania nawrotom
Plan zapobiegania nawrotom to pisemny, indywidualny dokument opracowany w terapii, zawierający osobiste wyzwalacze, sygnały ostrzegawcze, sposoby radzenia sobie z głodem i listę osób, z którymi można się skontaktować. Określa też, co zrobić, jeśli dojdzie do wpadki. Dobry plan jest konkretny, realistyczny i regularnie aktualizowany.
- Podtlenek azotu
Podtlenek azotu, potocznie gaz rozweselający, to gaz wdychany w celu krótkiego odurzenia. Regularne używanie może prowadzić do niedoboru witaminy B12 i poważnych uszkodzeń nerwów, objawiających się drętwieniem i zaburzeniami chodu. Wdychanie gazu grozi też niedotlenieniem i utratą przytomności.
Więcej: podtlenek azotu
- Poliuzależnienie
Poliuzależnienie to uzależnienie od więcej niż jednej substancji psychoaktywnej jednocześnie lub naprzemiennie. W ICD-11 zaburzenia związane z używaniem wielu substancji mają kod 6C4F. Łączenie substancji znacznie zwiększa ryzyko przedawkowania, zwłaszcza gdy łączy się opioidy, benzodiazepiny i alkohol.
Więcej: poliuzależnienie
- Pozornie nieistotne decyzje
Pozornie nieistotne decyzje to drobne wybory, które same w sobie wydają się niewinne, ale krok po kroku zbliżają osobę do sytuacji wysokiego ryzyka. Przykładem jest wybór drogi obok dawnego miejsca picia albo zatrzymanie numeru telefonu do osoby, z którą się używało. Pojęcie pochodzi z modelu zapobiegania nawrotom Marlatta i Gordona.
Więcej: zapobieganie nawrotom
- Pozycja boczna bezpieczna
Pozycja boczna bezpieczna to sposób ułożenia osoby nieprzytomnej, która oddycha, na boku z odchyloną głową, tak aby drogi oddechowe pozostały drożne, a wymiociny mogły swobodnie wypłynąć. Stosuje się ją między innymi przy zatruciu alkoholem lub innymi substancjami. Osoby nieprzytomnej nie zostawia się samej, należy zadzwonić pod 112 i stale kontrolować oddech.
Więcej: substancje psychoaktywne
- Pracoholizm
Pracoholizm to przymus nadmiernej pracy, w którym praca staje się głównym sposobem radzenia sobie z napięciem i poczuciem własnej wartości, kosztem zdrowia i relacji. Nie jest osobną jednostką diagnostyczną w ICD-11, ale mechanizm bywa podobny do uzależnienia. Często wiąże się z wypaleniem zawodowym i zaburzeniami snu.
Więcej: pracoholizm
- Przedawkowanie
Przedawkowanie to przyjęcie takiej ilości substancji, która przekracza możliwości organizmu i prowadzi do zatrucia. Objawami mogą być utrata przytomności, spłycony lub zatrzymany oddech, sine usta, drgawki, bardzo wysoka temperatura lub ból w klatce piersiowej. Przy podejrzeniu przedawkowania należy natychmiast dzwonić pod 112 i nie zostawiać tej osoby samej.
Więcej: ryzyko przedawkowania opioidów
- Przemoc ekonomiczna
Przemoc ekonomiczna to forma przemocy polegająca na kontrolowaniu pieniędzy i zasobów drugiej osoby w celu jej podporządkowania, na przykład odbieraniu wynagrodzenia, wydzielaniu środków na podstawowe potrzeby, zabranianiu pracy czy zaciąganiu zobowiązań na jej nazwisko. Często współwystępuje z przemocą psychiczną i utrudnia odejście z krzywdzącej relacji. Za przemoc zawsze odpowiada osoba, która ją stosuje.
Więcej: przemoc ekonomiczna
- Przemoc psychiczna
Przemoc psychiczna, nazywana też emocjonalną, to powtarzające się zachowania naruszające godność i poczucie bezpieczeństwa drugiej osoby, na przykład poniżanie, zastraszanie, szantaż, izolowanie od bliskich czy stała kontrola. Nie zostawia widocznych śladów, dlatego bywa długo niezauważana, także przez osobę, która jej doznaje. Może prowadzić do lęku, obniżonego nastroju i utraty zaufania do własnych odczuć. Za przemoc odpowiada osoba, która ją stosuje.
Więcej: przemoc psychiczna
- Psychodeliki
Psychodeliki to substancje silnie zmieniające percepcję i świadomość, na przykład LSD, grzyby psylocybinowe czy DMT. Rzadko wywołują uzależnienie fizyczne, ale mogą prowadzić do problemowego używania, silnego lęku i epizodów psychotycznych. Nie oferujemy terapii wspomaganej psychodelikami.
Więcej: psychodeliki
- Psychoedukacja
Psychoedukacja to przekazywanie rzetelnej wiedzy o zaburzeniu, jego mechanizmach i sposobach leczenia w sposób zrozumiały dla pacjenta i jego bliskich. W terapii uzależnień obejmuje między innymi neurobiologię głodu i stresu, etapy nawrotu oraz rolę snu. Zrozumienie mechanizmów zmniejsza wstyd i ułatwia współpracę w terapii.
Więcej: jak przebiega leczenie
- PTSD (zespół stresu pourazowego)
PTSD to zaburzenie, które może rozwinąć się po doświadczeniu zdarzenia traumatycznego, objawiające się między innymi natrętnymi wspomnieniami, unikaniem przypomnień i stałym poczuciem zagrożenia. Często współwystępuje z uzależnieniem, gdy substancja służy tłumieniu objawów. Leczenie obu problemów równolegle może zmniejszać ryzyko nawrotu.
Więcej: terapia traumy
Q
- QEEG (ilościowe EEG)
QEEG, czyli ilościowe EEG, to badanie zapisu elektrycznej aktywności mózgu poddanego analizie komputerowej i porównaniu z bazami normatywnymi. Tworzy tak zwaną mapę mózgu, która pomaga zaplanować trening neurofeedback. Nie jest samodzielnym narzędziem diagnozy uzależnienia, lecz uzupełnieniem psychoterapii, wykonywanym po kwalifikacji.
Więcej: badanie QEEG
R
- Regulacja emocji
Regulacja emocji to zdolność rozpoznawania, rozumienia i wpływania na własne stany emocjonalne w sposób, który pomaga, a nie szkodzi. Wiele osób sięga po substancję lub uzależniające zachowanie jako szybki sposób regulowania napięcia. Nauka zdrowych strategii regulacji jest jednym z głównych celów terapii nawrotów.
Więcej: program SNNRZ
- Remisja
Remisja to okres, w którym objawy uzależnienia lub innego zaburzenia nie występują albo są znacznie zmniejszone. W uzależnieniach mówi się o remisji wczesnej i długotrwałej, w zależności od czasu bez spełniania kryteriów zaburzenia. Remisja nie oznacza wyleczenia na zawsze, dlatego ważne jest dalsze dbanie o plan zapobiegania nawrotom.
Więcej: nawrót po latach abstynencji
S
- SNNRZ
SNNRZ, czyli System Neuro-Narracyjnej Regulacji i Zmiany, to autorski program terapeutyczny opracowany w zespole centrum nawroty.pl. Łączy CBT, terapię schematów, wiedzę o przywiązaniu, MBRP i psychoedukację o neurobiologii stresu i głodu. Przebiega w pięciu etapach: Stabilizacja, Neuromodulacja, Narracja, Resocjalizacja i Zamknięcie.
- Sterydy anaboliczne
Sterydy anaboliczne to syntetyczne pochodne testosteronu, używane pozamedycznie w celu zwiększenia masy mięśniowej. Nie są klasyczną substancją psychoaktywną, ale mogą wpływać na nastrój, powodując drażliwość, agresję, a po odstawieniu obniżony nastrój. U części osób rozwija się wzorzec używania przypominający uzależnienie.
Więcej: sterydy anaboliczne
- Stres mniejszościowy
Stres mniejszościowy to dodatkowe, przewlekłe obciążenie doświadczane przez osoby z grup mniejszościowych, na przykład osoby LGBT+, wynikające z uprzedzeń, dyskryminacji, konieczności ukrywania się i oczekiwania odrzucenia. Jego źródłem nie jest sama orientacja czy tożsamość, lecz reakcje otoczenia. Może zwiększać ryzyko lęku, obniżonego nastroju i sięgania po substancje, dlatego uwzględniamy go w terapii indywidualnej i terapii par.
Więcej: wsparcie dla par jednopłciowych
- Styl przywiązania
Styl przywiązania to utrwalony sposób przeżywania bliskości i reagowania na potrzebę wsparcia w relacjach, kształtowany od dzieciństwa. U dorosłych opisuje się go w dwóch wymiarach, lęku o relację i unikania bliskości, i w uproszczeniu wyróżnia styl bezpieczny, lękowy, unikający oraz zdezorganizowany. Styl przywiązania nie jest diagnozą ani etykietą i może się zmieniać, na przykład w bezpiecznej relacji lub w terapii.
Więcej: style przywiązania w związku
- Stymulanty
Stymulanty to substancje pobudzające ośrodkowy układ nerwowy, między innymi amfetamina, metamfetamina, kokaina i syntetyczne katynony. Zwiększają wydzielanie dopaminy i noradrenaliny, co daje energię i euforię, a następnie wyczerpanie i przygnębienie. Obciążają serce i mogą wywoływać epizody psychotyczne.
Więcej: uzależnienie od stymulantów
- Surfowanie na fali głodu (urge surfing)
Surfowanie na fali głodu to technika uważności opisana przez G.A. Marlatta, polegająca na obserwowaniu głodu jak fali, bez walki z nim i bez podążania za nim. Opiera się na tym, że głód narasta, osiąga szczyt i opada, zwykle w ciągu kilkunastu do kilkudziesięciu minut. Regularne ćwiczenie zwiększa poczucie, że głód da się przetrwać.
Więcej: jak przetrwać głód
- Sygnały ostrzegawcze nawrotu
Sygnały ostrzegawcze nawrotu to zmiany w myśleniu, emocjach i zachowaniu, które poprzedzają powrót do używania. Należą do nich na przykład izolacja, zaniedbywanie snu, drażliwość, idealizowanie przeszłości czy rezygnacja z terapii. Wczesne rozpoznanie tych sygnałów daje czas na reakcję.
Więcej: test sygnałów nawrotu
- Syntetyczne kannabinoidy
Syntetyczne kannabinoidy to związki laboratoryjne działające na te same receptory co THC, ale zwykle znacznie silniej i bardziej nieprzewidywalnie. W ICD-11 zaburzenia związane z nimi mają kod 6C42. Mogą wywoływać ciężkie zatrucia, zaburzenia rytmu serca, drgawki i stany psychotyczne.
- Sytuacja wysokiego ryzyka
Sytuacja wysokiego ryzyka to każda okoliczność, która zagraża utrzymaniu abstynencji, na przykład silne emocje, konflikt, presja otoczenia, samotność czy kontakt z miejscami i osobami kojarzonymi z używaniem. Pojęcie jest centralne w modelu Marlatta i Gordona. Rozpoznanie własnych sytuacji wysokiego ryzyka i przygotowanie strategii to podstawa planu zapobiegania nawrotom.
Więcej: wesele i święta na trzeźwo
T
- tDCS (przezczaszkowa stymulacja prądem stałym)
tDCS (ang. transcranial Direct Current Stimulation) to nieinwazyjna metoda stymulacji mózgu słabym prądem stałym za pomocą elektrod umieszczonych na skórze głowy. Badana jest jako wsparcie w leczeniu depresji i głodu. W naszym centrum stosujemy ją jako uzupełnienie psychoterapii, po kwalifikacji i wykluczeniu przeciwwskazań.
Więcej: stymulacja tDCS
- Terapia schematów
Terapia schematów to podejście psychoterapeutyczne opracowane przez J. Younga, które łączy elementy CBT, teorii przywiązania i pracy z emocjami. Pomaga rozpoznać głęboko zakorzenione schematy, czyli wzorce myślenia i odczuwania powstałe w dzieciństwie, oraz tryby, w których się ujawniają. W uzależnieniach bywa szczególnie pomocna, gdy substancja łagodzi ból związany z tymi schematami.
Więcej: terapia schematów
- Test Fagerströma
Test Fagerströma to krótki kwestionariusz oceniający stopień uzależnienia od nikotyny na podstawie codziennych nawyków związanych z paleniem. Pomaga dobrać odpowiednią formę wsparcia przy rzucaniu palenia. Wynik nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.
Więcej: test Fagerströma
- Tolerancja
Tolerancja to stan, w którym organizm reaguje coraz słabiej na tę samą ilość substancji, przez co do uzyskania podobnego efektu potrzeba jej więcej. Jest jednym z kryteriów uzależnienia i sygnałem, że mózg przystosował się do stałej obecności substancji. Po okresie abstynencji tolerancja spada, co przy nawrocie zwiększa ryzyko przedawkowania, zwłaszcza opioidów.
Więcej: czy jestem uzależniony
- Trauma
Trauma to psychiczny skutek doświadczenia, które przekroczyło możliwości poradzenia sobie z nim, na przykład przemocy, wypadku, nagłej straty czy długotrwałego zaniedbania. Może wpływać na regulację emocji, poczucie bezpieczeństwa i relacje. Nieprzepracowana trauma jest częstym czynnikiem ryzyka uzależnień i nawrotów.
Więcej: terapia traumy
- Trauma rodowa (międzypokoleniowa)
Trauma rodowa, nazywana też międzypokoleniową, to przenoszenie skutków trudnych doświadczeń, takich jak wojna, emigracja, przemoc czy uzależnienia, na kolejne pokolenia rodziny. Przekaz odbywa się głównie przez wzorce wychowania, przywiązanie i milczenie o przeszłości. Badania nad rolą epigenetyki w tym zjawisku są wczesne i nierozstrzygające. W pracy z traumą rodową pomaga psychoterapia, między innymi genogram, EMDR i terapia schematów.
Więcej: trauma rodowa
- Trzeźwienie
Trzeźwienie to długotrwały proces zmiany, który obejmuje nie tylko abstynencję, ale też odbudowę relacji, zdrowia, sposobu myślenia i radzenia sobie z emocjami. Osoba trzeźwiejąca uczy się żyć satysfakcjonująco bez substancji lub uzależniającego zachowania. Trzeźwienie nie ma wyraźnego końca i rozwija się przez lata.
Więcej: pierwszy rok trzeźwości
U
- Uważność (mindfulness)
Uważność to umiejętność świadomego, nieoceniającego kierowania uwagi na to, co dzieje się w chwili obecnej: w ciele, myślach i emocjach. W terapii uzależnień pomaga zauważać głód i wyzwalacze, zanim zamienią się w automatyczne działanie. Jest podstawą programu MBRP i terapii ACT.
Więcej: terapia ACT i uważność
- Uzależnienie
Uzależnienie to przewlekłe zaburzenie, w którym osoba traci kontrolę nad używaniem substancji lub zachowaniem, mimo że przynosi ono wyraźne szkody. W ICD-11 jego głównymi cechami są osłabienie kontroli, rosnące pierwszeństwo używania przed innymi sprawami oraz zmiany fizjologiczne, takie jak tolerancja i zespół odstawienny. Uzależnienie jest chorobą, którą można leczyć, choć ma skłonność do nawrotów.
- Uzależnienie behawioralne
Uzależnienie behawioralne to utrata kontroli nad zachowaniem, które nie polega na przyjmowaniu substancji, na przykład hazardem, graniem czy korzystaniem z pornografii. Mechanizm nagrody w mózgu działa w nim podobnie jak w uzależnieniach od substancji. Jako osobne jednostki ICD-11 wyróżnia zaburzenie hazardowe i zaburzenie związane z grami, a inne formy, jak pracoholizm czy zakupoholizm, nie są osobnymi diagnozami, choć ich mechanizm bywa podobny.
Więcej: uzależnienia behawioralne
- Uziemienie (technika 5-4-3-2-1)
Uziemienie to grupa technik, które pomagają wrócić uwagą do chwili obecnej i do ciała, gdy narasta lęk, panika lub głód albo pojawiają się natrętne wspomnienia. Najbardziej znana jest technika 5-4-3-2-1: nazywa się pięć rzeczy, które widać, cztery, których można dotknąć, trzy, które słychać, dwie, które czuć węchem, i jedną, którą czuć smakiem. To narzędzie samopomocy, które nie zastępuje leczenia, ale ułatwia przetrwanie trudnej chwili.
Więcej: techniki uspokajania
W
- Wpadka
Wpadka to jednorazowe, krótkotrwałe użycie substancji lub powrót do zachowania po okresie abstynencji, po którym osoba wraca do trzeźwienia. W odróżnieniu od nawrotu nie oznacza powrotu dawnego wzorca używania. Sposób zareagowania na wpadkę, zwłaszcza przerwanie myśli „i tak już wszystko zepsute”, decyduje, czy zamieni się ona w nawrót.
Więcej: co zrobić po wpadce
- Współuzależnienie
Współuzależnienie to sposób funkcjonowania bliskich osoby uzależnionej, w którym ich życie coraz bardziej podporządkowuje się jej piciu lub używaniu. Przejawia się kontrolowaniem, ukrywaniem problemu, przejmowaniem odpowiedzialności i zaniedbywaniem własnych potrzeb. Nie jest diagnozą medyczną, ale realnym obciążeniem, z którym warto zgłosić się po pomoc.
Więcej: terapia współuzależnienia
- Wypalenie zawodowe
Wypalenie zawodowe to stan wyczerpania wynikający z przewlekłego stresu w pracy, z którym nie udało się skutecznie poradzić. Objawia się zmęczeniem, dystansem wobec pracy i spadkiem poczucia skuteczności. Przewlekły stres jest częstym wyzwalaczem sięgania po alkohol lub inne substancje.
Więcej: wypalenie zawodowe i stres
- Wyzwalacz
Wyzwalacz to bodziec zewnętrzny lub wewnętrzny, który wywołuje głód lub myśli o użyciu. Wyzwalaczami mogą być miejsca, osoby, pory dnia, zapachy, ale też emocje, zmęczenie, konflikt czy nawet sukces. Poznanie własnych wyzwalaczy pozwala przygotować na nie konkretne strategie.
Więcej: zapobieganie nawrotom
Z
- Zaburzenia współwystępujące (podwójna diagnoza)
Zaburzenia współwystępujące, nazywane też podwójną diagnozą, to sytuacja, w której uzależnienie występuje razem z innym zaburzeniem psychicznym, na przykład depresją, zaburzeniami lękowymi lub PTSD. Oba problemy wzajemnie się nasilają. Dlatego zwykle zaleca się leczenie obu jednocześnie, w ramach spójnego planu.
Więcej: kryzysy psychiczne
- Zaburzenie z napadami objadania się
Zaburzenie z napadami objadania się to w ICD-11 zaburzenie odżywiania o kodzie 6B82, a nie uzależnienie. Polega na powtarzających się epizodach jedzenia z poczuciem utraty kontroli, po których pojawia się wstyd i poczucie winy. Przy objawach zaburzeń odżywiania potrzebna jest specjalistyczna pomoc medyczna i psychiatryczna.
Więcej: kompulsywne jedzenie
- Zakłady bukmacherskie
Zakłady bukmacherskie to forma hazardu polegająca na obstawianiu wyników wydarzeń, najczęściej sportowych. Łatwy dostęp przez aplikacje, zakłady na żywo i złudzenie, że wiedza o sporcie daje przewagę, sprzyjają utracie kontroli. Problemowe obstawianie może spełniać kryteria zaburzenia hazardowego.
- Zakupoholizm
Zakupoholizm to kompulsywne kupowanie, w którym zakupy służą głównie regulacji emocji, a nie zaspokajaniu potrzeb. Nie jest osobną jednostką diagnostyczną w ICD-11, ale mechanizm bywa podobny do uzależnienia. Typowe są ulga w trakcie kupowania, a potem wstyd, ukrywanie zakupów i problemy finansowe.
Więcej: zakupoholizm
- Zamartwianie się
Zamartwianie się to powtarzające się, trudne do przerwania myślenie o możliwych przyszłych problemach, zwykle w formie pytań „a co, jeśli…?”. Daje złudne poczucie przygotowania i kontroli, ale w praktyce nasila napięcie i utrudnia podejmowanie decyzji. Gdy jest uporczywe i dotyczy wielu spraw naraz, może być objawem zaburzenia lękowego uogólnionego.
- Zapobieganie nawrotom
Zapobieganie nawrotom to ustrukturyzowane podejście terapeutyczne, które uczy rozpoznawać sytuacje wysokiego ryzyka, sygnały ostrzegawcze i wyzwalacze oraz radzić sobie z nimi bez sięgania po substancję. Opiera się na modelu G.A. Marlatta i J.R. Gordona. Jego efektem jest pisemny, indywidualny plan zapobiegania nawrotom.
- Zatrucie substancją
Zatrucie to stan, w którym substancja psychoaktywna przejściowo zaburza świadomość, zachowanie i funkcje organizmu. W łagodnej postaci ustępuje samoistnie, ale ciężkie zatrucie może zagrażać życiu przez zahamowanie oddychania, drgawki lub zaburzenia pracy serca. Przy utracie przytomności lub zaburzeniach oddychania należy dzwonić pod 112.
Więcej: substancje psychoaktywne
- Zespół odstawienny
Zespół odstawienny, nazywany też zespołem abstynencyjnym, to zespół objawów fizycznych i psychicznych, które pojawiają się po przerwaniu lub ograniczeniu używania substancji, od której organizm jest zależny. Jego obecność świadczy o fizjologicznym przystosowaniu organizmu do substancji. Przy alkoholu, benzodiazepinach, opioidach i GHB może być groźny dla życia, dlatego po dłuższym używaniu odstawienie wymaga lekarza lub detoksu.
Więcej: objawy odstawienia
- Zespół wymiotów kannabinoidowych
Zespół wymiotów kannabinoidowych to powikłanie długotrwałego, regularnego używania kannabinoidów, objawiające się nawracającymi napadami nudności, uporczywych wymiotów i bólu brzucha. Charakterystyczne jest przynoszące ulgę branie gorących kąpieli lub pryszniców. Objawy ustępują po zaprzestaniu używania, a silne odwodnienie wymaga pomocy lekarskiej.
Więcej: uzależnienie od marihuany
- Zobowiązanie do leczenia odwykowego
Zobowiązanie do leczenia odwykowego to przewidziana w ustawie o wychowaniu w trzeźwości procedura, którą bliscy mogą zainicjować wnioskiem do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Stosuje się ją wobec osób, których picie wiąże się z poważnymi szkodami dla nich lub otoczenia. Szczegółowe zasady warto omówić bezpośrednio z komisją w swojej gminie.
Najczęściej mylone pojęcia
Czym różni się wpadka od nawrotu?
Wpadka to jednorazowe, krótkie użycie substancji po okresie abstynencji, po którym osoba wraca do trzeźwienia, a nawrót to powrót dawnego wzorca używania. Granica między nimi zależy głównie od tego, co dzieje się po pierwszym użyciu. Myśl „i tak już wszystko zepsute”, czyli efekt naruszenia abstynencji, sprzyja przejściu od wpadki do nawrotu. Dlatego po wpadce najważniejsze jest szybkie sięgnięcie po wsparcie i powrót do planu. Więcej przeczytasz w poradniku co zrobić po wpadce.
Czy głód to to samo co objawy odstawienia?
Nie, głód to psychiczne pragnienie użycia, a objawy odstawienia to reakcja organizmu na brak substancji, od której stał się zależny. Głód może pojawić się nawet po latach abstynencji, wywołany przez wyzwalacze, stres lub emocje. Zespół odstawienny występuje zwykle w pierwszych dniach po przerwaniu używania i przy alkoholu, benzodiazepinach, opioidach czy GHB może być groźny, dlatego wymaga lekarza.
Czym różni się uzależnienie od nadużywania?
Nadużywanie, czyli szkodliwe używanie, oznacza, że substancja już szkodzi zdrowiu lub psychice, ale nie ma wyraźnej utraty kontroli. Uzależnienie to stan, w którym kontrola nad używaniem jest osłabiona, używanie zyskuje pierwszeństwo przed innymi sprawami, a często pojawia się tolerancja i zespół odstawienny. Nadużywanie bywa etapem poprzedzającym uzależnienie, dlatego warto reagować wcześnie, na przykład wykonując test AUDIT.
Czy abstynencja i trzeźwienie to to samo?
Nie, abstynencja oznacza niesięganie po substancję, a trzeźwienie to szerszy proces zmiany całego życia. Osoba może utrzymywać abstynencję, a mimo to nadal funkcjonować według dawnych wzorców: tłumić emocje, izolować się czy żyć w ciągłym napięciu. Trzeźwienie obejmuje pracę nad emocjami, relacjami i zdrowiem, co zmniejsza ryzyko nawrotu.
Czym różni się współuzależnienie od DDA?
Współuzależnienie dotyczy dorosłych, którzy obecnie żyją w bliskiej relacji z osobą uzależnioną, a DDA to osoby dorosłe, które dorastały w rodzinie z problemem alkoholowym. Oba pojęcia nie są diagnozami medycznymi, lecz opisem trudnych doświadczeń i wzorców. Jedna osoba może jednocześnie być DDA i doświadczać współuzależnienia w dorosłym związku. W obu przypadkach pomocna jest terapia dla bliskich.
Czy uzależnienie behawioralne to prawdziwe uzależnienie?
Tak, mechanizm uzależnień behawioralnych jest podobny do uzależnień od substancji, choć nie wszystkie mają osobną diagnozę. ICD-11 wyróżnia zaburzenie hazardowe (6C50) i zaburzenie związane z grami (6C51), a kompulsywne zachowania seksualne (6C72) zalicza do zaburzeń kontroli impulsów. Pracoholizm, zakupoholizm czy uzależnienie od telefonu nie są osobnymi jednostkami diagnostycznymi, ale mogą powodować realne cierpienie i dobrze reagują na psychoterapię.
Źródła: McLellan A.T. i in., JAMA 2000 (odsetek nawrotów w chorobach przewlekłych); Melemis S.M., Yale Journal of Biology and Medicine 2015 (etapy nawrotu); model zapobiegania nawrotom G.A. Marlatta i J.R. Gordona; Meyers R., CRAFT; klasyfikacja ICD-11 (WHO).