Lęk o zdrowie (hipochondria): objawy, błędne koło i terapia

Czym jest lęk o zdrowie i hipochondria

Lęk o zdrowie to realne cierpienie. Osoba, która się z nim zmaga, niczego nie „wymyśla” i nie przesadza dla zwrócenia uwagi. Czuje prawdziwy, często bardzo silny strach, a doznania z ciała, które go uruchamiają, również są prawdziwe.

Potocznie mówi się o „nerwicy hipochondrycznej”. W ICD-11 hipochondria należy do grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych, a jej obraz jest bardzo bliski zaburzeniom lękowym. Więcej o tym, kiedy lęk przestaje być pomocny, a zaczyna utrudniać życie, piszemy na stronie lęk i strach.

Objawy lęku o zdrowie

Sercem hipochondrii jest sposób odczytywania sygnałów z ciała. Każdy człowiek codziennie odczuwa drobne doznania: kłucie, mrowienie, szybsze bicie serca, zmęczenie, ból głowy. Większość osób ich nie zauważa albo szybko o nich zapomina. Przy lęku o zdrowie te same doznania stają się dowodem na poważną chorobę.

Typowe sygnały lęku o zdrowie to:

• Katastroficzne interpretacje. Ból głowy od razu kojarzy się z guzem mózgu, kołatanie serca z zawałem, znamię ze skórnym nowotworem.
• Nadmierna czujność wobec ciała. Uwaga stale wraca do ciała, a im dłużej się w nie wsłuchujesz, tym więcej doznań zauważasz.
• Sprawdzanie. Mierzenie ciśnienia i pulsu wiele razy dziennie, oglądanie skóry, uciskanie węzłów chłonnych, badanie gardła w lustrze.
• Szukanie zapewnień. Częste wizyty u lekarzy, prośby o kolejne badania, dopytywanie bliskich „czy to na pewno nic poważnego?”.
• Unikanie. Niektóre osoby robią odwrotnie: unikają lekarzy, badań, szpitali, a nawet rozmów o chorobach, bo sama myśl o diagnozie jest nie do zniesienia.
• Trudność z uspokojeniem się. Dobry wynik badania przynosi ulgę tylko na krótko, a potem pojawia się myśl „a może coś przeoczyli?”.

Podobny, uporczywy lęk może dotyczyć także zdrowia bliskich, na przykład dzieci czy partnera, choć wtedy zwykle nie mówi się o hipochondrii, tylko np. o zamartwianiu się typowym dla lęku uogólnionego. Nasilenie bywa różne: od okresowego niepokoju w trudniejszych okresach po stan, który zajmuje większość dnia.

Ciągłe sprawdzanie objawów w internecie i szukanie zapewnień

„Cyberchondria” to potoczne określenie ciągłego sprawdzania objawów w internecie. Wpisanie objawu do wyszukiwarki wydaje się rozsądne: chcesz się uspokoić i zrozumieć, co się dzieje. Problem w tym, że internet pokazuje wszystkie możliwe przyczyny, także te bardzo rzadkie i groźne, a lęk przyciąga uwagę właśnie do nich.

Podobnie działa szukanie zapewnień u lekarzy i bliskich. Mechanizm wygląda zwykle tak:

1. Pojawia się doznanie z ciała i myśl „to może być coś poważnego”.
2. Lęk rośnie, więc pojawia się potrzeba sprawdzenia: wyszukiwarka, pomiar, telefon do bliskiej osoby, wizyta u lekarza.
3. Przychodzi ulga, bo ktoś lub coś zapewnia, że wszystko jest w porządku.
4. Po chwili pojawia się wątpliwość albo nowy objaw, a mózg uczy się, że bez sprawdzania nie da się uspokoić.

Każde kolejne sprawdzenie wzmacnia przekonanie, że zagrożenie jest realne i trzeba go stale pilnować. Dlatego z czasem sprawdzanie zajmuje coraz więcej czasu, a spokój trwa coraz krócej. Podobne błędne koło zapewniania i sprawdzania opisujemy przy zaburzeniu lękowym uogólnionym.

Skąd się bierze hipochondria

Lęk o zdrowie rzadko ma jedną przyczynę. Zwykle nakłada się na siebie kilka czynników: wrażliwość na sygnały z ciała, wcześniejsze doświadczenia z chorobą, przekonania wyniesione z domu oraz aktualny poziom stresu.

Częste wyzwalacze to:

• Choroba lub śmierć bliskiej osoby. Szczególnie gdy przebiegała nagle albo diagnozę postawiono późno.
• Własna choroba. Przebyta poważna choroba, trudna diagnostyka lub pobyt w szpitalu mogą zostawić czujność, która nie wygasa.
• Pandemia. Długi okres, w którym zdrowie było tematem numer jeden, dla wielu osób był początkiem lub nasileniem lęku o zdrowie.
• Okres dużego stresu. Przeciążenie w pracy, rozstanie, problemy finansowe czy brak snu zwiększają napięcie w ciele i liczbę doznań, które łatwo odczytać jako objawy.

Stres i lęk same wywołują realne objawy fizyczne: napięcie mięśni, kołatanie serca, dolegliwości żołądkowe, zawroty głowy. To dodatkowo zamyka błędne koło, bo lęk tworzy objawy, a objawy nasilają lęk.

Jak współpracować z lekarzem rodzinnym

Terapia lęku o zdrowie nie polega na unikaniu lekarzy ani na rezygnacji z badań. Chodzi o to, żeby kontakt z medycyną był przewidywalny i pomocny, a nie napędzany kolejnymi falami lęku.

1. Wybierz jednego zaufanego lekarza

   Stały lekarz rodzinny zna Twoją historię i wyniki. Chodzenie do wielu lekarzy naraz zwykle daje więcej sprzecznych informacji i więcej niepokoju.

2. Umawiaj wizyty planowo

   Zaplanowane kontrole w ustalonych odstępach dają poczucie opieki bez konieczności reagowania na każde doznanie. Możesz zapisywać pytania i przynosić je na wizytę.

3. Pozostaw decyzję o badaniach lekarzowi

   To lekarz ocenia, czy badanie jest potrzebne. Kolejne badania „dla spokoju” zwykle uspokajają tylko na chwilę.

4. Powiedz o lęku otwarcie

   Informacja, że zmagasz się z lękiem o zdrowie, pomaga lekarzowi lepiej zaplanować opiekę i spokojnie wyjaśnić wyniki.

Jedna zasada pozostaje stała: realne nowe lub alarmujące objawy zawsze wymagają konsultacji lekarskiej, a w stanie zagrożenia życia dzwonisz pod 112. Terapia uczy odróżniać nowy sygnał, który trzeba sprawdzić, od kolejnego obrotu tej samej lękowej myśli.

Terapia hipochondrii - jak wygląda leczenie

Lęk o zdrowie dobrze poddaje się psychoterapii. Jej celem nie jest przekonanie Cię, że „nic Ci nie jest”, tylko zmiana relacji z niepewnością i z sygnałami z ciała.

Terapia poznawczo-behawioralna

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) ma najlepiej opisane podstawy w leczeniu lęku o zdrowie. Obejmuje psychoedukację o tym, jak stres i uwaga wpływają na doznania z ciała, pracę z katastroficznymi interpretacjami oraz poszukiwanie innych, bardziej prawdopodobnych wyjaśnień.

Praca z uwagą i sprawdzaniem

Ważną częścią terapii jest stopniowe ograniczanie sprawdzania, szukania w internecie i proszenia o zapewnienia. Robimy to krok po kroku, w tempie ustalonym z terapeutą, a nie przez nagłe zakazy. Ćwiczy się też przenoszenie uwagi z ciała na to, co dzieje się wokół, oraz zaplanowaną ekspozycję na niepewność.

Terapia akceptacji i zaangażowania

Terapia ACT pomaga zauważać lękowe myśli jako myśli, a nie fakty, i robić miejsce na niepewność. Dzięki temu możesz wracać do tego, co ważne, zamiast spędzać czas na kontrolowaniu ciała.

O leczeniu farmakologicznym decyduje lekarz psychiatra. Niektóre leki uspokajające mogą uzależniać, dlatego stosuje się je krótko i pod kontrolą lekarza. Więcej o tym piszemy na stronie o uzależnieniu od benzodiazepin. Podobnie alkohol czy marihuana używane do „wyciszania” lęku dają krótką ulgę, a na dłuższą metę nasilają niepokój i zwiększają ryzyko uzależnienia.

Lęk o zdrowie a panika, lęk uogólniony i depresja

Lęk o zdrowie często współwystępuje z innymi trudnościami. Kołatanie serca czy duszność mogą być odczytane jako zawał i wyzwolić napad paniki, a panika z kolei dostarcza nowych objawów, które nasilają strach o zdrowie.

U części osób zamartwianie się zdrowiem jest jednym z wielu tematów stałego niepokoju, typowego dla lęku uogólnionego. Długotrwały lęk bywa też bardzo wyczerpujący i może prowadzić do obniżonego nastroju, utraty radości i wycofania. Jeśli rozpoznajesz u siebie takie sygnały, przeczytaj o stanach depresyjnych.

Jak mogą reagować bliscy

Bliskim trudno patrzeć na czyjś strach, więc naturalnie próbują uspokajać. Kolejne zapewnienia działają jednak jak każde inne sprawdzanie: dają chwilę ulgi i podtrzymują błędne koło. Pomocne bywa inne podejście:

• Uznaj lęk bez spierania się o objawy, na przykład: „Widzę, że bardzo się boisz. To musi być trudne”.
• Zamiast odpowiadać na to samo pytanie po raz kolejny, delikatnie przypomnij o umówionej wizycie lub o tym, czego osoba uczy się w terapii.
• Nie wyśmiewaj i nie mów „wymyślasz”. To zwykle nasila wstyd i ukrywanie lęku.
• Zachęcaj do zaplanowanego kontaktu z lekarzem, a przy nowych, alarmujących objawach do pilnej konsultacji.

Bliscy również mogą potrzebować wsparcia. Więcej o konsultacjach i terapii dla rodzin znajdziesz w dziale dla rodzin.

Terapia hipochondrii w Nowym Targu - jak pomagamy

Pierwsza konsultacja trwa 50-60 minut. Rozmawiamy o tym, jakie doznania budzą lęk, ile czasu zajmuje sprawdzanie i szukanie zapewnień oraz jak lęk wpływa na pracę, sen i relacje. Nie podważamy Twoich objawów i nie zastępujemy diagnostyki lekarskiej.

Na tej podstawie ustalamy plan i mierzalne cele, na przykład ograniczenie wyszukiwania objawów czy powrót do aktywności, której zaczęło się unikać. Pracujemy głównie metodami CBT i ACT, sesje odbywają się zwykle raz w tygodniu, a między nimi dostajesz krótkie ćwiczenia do domu. Jeśli lęk splata się z piciem lub używaniem leków uspokajających, łączymy terapię z zapobieganiem nawrotom.

Przyjmujemy osoby dorosłe z Nowego Targu i Podhala, bez skierowania i poufnie. Jak wygląda pierwsza wizyta, opisujemy na stronie jak przebiega leczenie. Zadzwoń: 18 307 01 11 lub skorzystaj ze strony kontakt.

Najczęstsze pytania o lęk o zdrowie