Substancje psychoaktywne a uzależnienie

Czym są substancje psychoaktywne

Substancja psychoaktywna - definicja

Substancja psychoaktywna to każda substancja, która wpływa na pracę mózgu i zmienia nastrój, myślenie, postrzeganie lub zachowanie. Należą do nich zarówno substancje powszechnie dostępne, jak alkohol, nikotyna i kofeina, jak i narkotyki, nowe substancje psychoaktywne oraz niektóre leki.

Samo użycie substancji psychoaktywnej nie oznacza uzależnienia. Uzależnienie to stan, w którym substancja przejmuje coraz większą kontrolę nad decyzjami, a jej używanie trwa mimo widocznych szkód. Klasyfikacja ICD-11, stosowana przez Światową Organizację Zdrowia, opisuje je przez utratę kontroli, rosnące znaczenie substancji w życiu oraz zmiany fizjologiczne, takie jak tolerancja i objawy odstawienia.

Na tej stronie porządkujemy temat „substancje psychoaktywne a uzależnienie”: od grup substancji, przez wspólny mechanizm, po najważniejsze zasady bezpieczeństwa. Szczegóły dotyczące konkretnych substancji znajdziesz na osobnych podstronach, podlinkowanych w tabeli poniżej.

Grupy substancji psychoaktywnych

Substancje dzieli się zwykle według tego, jak wpływają na układ nerwowy. Podział jest uproszczony, bo część substancji ma działanie mieszane, ale pomaga zrozumieć ryzyka.

Depresanty

Spowalniają pracę ośrodkowego układu nerwowego. Należą tu alkohol, benzodiazepiny i leki nasenne oraz GHB i GBL. Wspólne zagrożenie to hamowanie oddychania, szczególnie przy łączeniu kilku depresantów, oraz groźny zespół odstawienny po dłuższym używaniu.

Stymulanty

Pobudzają układ nerwowy, dają poczucie energii i pewności siebie. To m.in. amfetamina i metamfetamina, kokaina, syntetyczne katynony (np. mefedron), a w łagodniejszej formie nikotyna i kofeina. Obciążają serce, zaburzają sen, a po intensywnym używaniu przychodzi „zjazd” z wyczerpaniem i obniżonym nastrojem.

Opioidy

Działają na receptory opioidowe, łagodzą ból i dają uczucie odprężenia. Do tej grupy należą heroina, fentanyl oraz opioidowe leki przeciwbólowe. Uzależnienie rozwija się szybko, a największym zagrożeniem jest przedawkowanie z zatrzymaniem oddechu.

Kannabinoidy

Marihuana i haszysz zawierają THC. Osobną, bardziej nieprzewidywalną grupą są syntetyczne i półsyntetyczne kannabinoidy, często sprzedawane jako dopalacze. Uzależnienie rozwija się zwykle powoli, a jego sygnałem bywa brak snu i spokoju bez palenia.

Halucynogeny i empatogeny

LSD, grzyby psylocybinowe czy DMT zmieniają postrzeganie i myślenie. Rzadko prowadzą do uzależnienia fizycznego, ale mogą wywołać silny lęk, epizody psychotyczne i problemowe wzorce używania. MDMA łączy działanie pobudzające i empatogenne, czyli nasilające poczucie bliskości.

Substancje dysocjacyjne

Ketamina i pokrewne substancje wywołują poczucie oderwania od ciała i otoczenia. Częste używanie może uszkadzać pęcherz moczowy i wpływać na pamięć.

Inne

Do tej grupy zaliczamy lotne substancje wziewne (rozpuszczalniki, kleje, podtlenek azotu), a także sterydy anaboliczne, które nie są klasyczną substancją psychoaktywną, ale wyraźnie wpływają na nastrój i zachowanie.

Substancje psychoaktywne: ryzyka i odstawienie

Tabela jest orientacyjna i nie zastępuje konsultacji. Informacja „wymaga lekarza” oznacza, że po dłuższym lub intensywnym używaniu odstawienie może być groźne albo wymaga oceny stanu zdrowia. Przy łączeniu substancji ostrożność dotyczy zawsze najbardziej ryzykownej z nich.

Substancja	Grupa	Najważniejsze ryzyka	Czy odstawienie wymaga lekarza
Alkohol	Depresant	Uszkodzenie wątroby i mózgu, zatrucie, depresja	Tak, możliwe drgawki i majaczenie
Benzodiazepiny i leki nasenne	Depresant	Zaburzenia pamięci, upadki, hamowanie oddechu z innymi depresantami	Tak, gwałtowne odstawienie grozi drgawkami
GHB i GBL	Depresant	Utrata przytomności, zatrzymanie oddechu, szczególnie z alkoholem	Tak, zespół odstawienny bywa bardzo ciężki
Opioidy	Opioidy	Przedawkowanie, zatrzymanie oddechu, zakażenia	Tak, potrzebna opieka lekarska
Nikotyna	Stymulant	Choroby serca, płuc i nowotwory (przy paleniu tytoniu)	Zwykle nie, ale leczenie wspomagające ułatwia rzucenie
Amfetamina i metamfetamina	Stymulant	Obciążenie serca, psychozy, bezsenność, depresja po odstawieniu	Zalecana konsultacja przy obniżonym nastroju
Kokaina	Stymulant	Zawał, udar, zaburzenia rytmu serca, silny głód	Zalecana konsultacja przy obniżonym nastroju
Mefedron i katynony	Stymulant	Kompulsywne używanie, lęk, psychozy, obciążenie serca	Zalecana konsultacja przy obniżonym nastroju
Kofeina i napoje energetyczne	Stymulant	Bezsenność, lęk, kołatanie serca, łączenie z alkoholem	Nie, objawy są zwykle przejściowe
MDMA (ecstasy)	Empatogen, stymulant	Przegrzanie organizmu, zaburzenia gospodarki wodnej, spadki nastroju	Zwykle nie, konsultacja przy spadku nastroju
Marihuana i kannabinoidy	Kannabinoid	Spadek motywacji, lęk, epizody psychotyczne, problemy z pamięcią	Zwykle nie, objawy odstawienia mijają stopniowo
Dopalacze (NPS)	Różne grupy	Nieznany skład, ciężkie zatrucia, psychozy	Zależy od składu, często potrzebna ocena lekarza
Psychodeliki (LSD, psylocybina, DMT)	Halucynogen	Silny lęk, epizody psychotyczne, niebezpieczne zachowania	Zwykle nie
Ketamina	Dysocjant	Uszkodzenie pęcherza, problemy z pamięcią, urazy	Zwykle nie, ale powikłania wymagają leczenia
Podtlenek azotu i inhalanty	Wziewne	Niedotlenienie, uszkodzenie nerwów, zaburzenia rytmu serca	Samo odstawienie zwykle nie jest groźne, ale objawy neurologiczne wymagają lekarza
Sterydy anaboliczne	Inne (hormony)	Wahania nastroju, drażliwość, obciążenie serca i wątroby	Tak, ważna ocena hormonalna i nastroju
Leki (przegląd)	Różne grupy	Uzależnienie „z recepty”, łączenie z alkoholem	Często tak, zależnie od rodzaju leku
Narkotyki (przegląd)	Różne grupy	Zależne od substancji i sposobu używania	Zależy od substancji
Kilka substancji naraz	Poliuzależnienie	Niebezpieczne interakcje, przedawkowanie, trudniejsze odstawienie	Często tak

Wspólny mechanizm uzależnienia od substancji

Choć substancje działają na różne receptory, prawie wszystkie uzależniające substancje wpływają na układ nagrody w mózgu, w którym ważną rolę odgrywa dopamina. Mózg zapamiętuje, że substancja szybko przynosi ulgę lub przyjemność, i zaczyna kierować uwagę w jej stronę.

Z czasem dzieją się trzy rzeczy. Po pierwsze, rośnie tolerancja: ten sam efekt wymaga więcej substancji. Po drugie, codzienne źródła satysfakcji, jak odpoczynek, relacje czy sport, dają mniej przyjemności. Po trzecie, bez substancji pojawiają się napięcie, drażliwość i głód, więc używanie przestaje służyć przyjemności, a zaczyna służyć ucieczce od dyskomfortu.

Ważną rolę odgrywają też wyzwalacze: miejsca, ludzie, pora dnia, emocje. Mózg łączy je z substancją, dlatego głód potrafi pojawić się nawet po długiej abstynencji. Stres i niewyspanie osłabiają kontrolę, co wyjaśnia, dlaczego tak wiele nawrotów zaczyna się od przeciążenia, a nie od świadomej decyzji. Więcej o tym zjawisku piszemy na stronie o głodzie alkoholowym i narkotykowym.

Dlaczego odstawienie niektórych substancji wymaga lekarza

Po dłuższym używaniu alkoholu, benzodiazepin, GHB i GBL organizm przystosowuje się do stałego hamowania układu nerwowego. Nagłe przerwanie może wywołać drgawki, majaczenie i stan zagrożenia życia. Odstawienie opioidów jest bardzo obciążające i wymaga opieki lekarskiej, a po okresie abstynencji spada tolerancja, więc powrót do dawnej ilości grozi przedawkowaniem. W takich sytuacjach potrzebna jest ocena lekarza, a często detoks w warunkach medycznych. Nie podajemy instrukcji samodzielnego odstawiania.

Przedawkowanie i zatrucie: kiedy dzwonić pod 112

Informacje o bezpieczeństwie mogą uratować życie, dlatego podajemy je wprost. Wezwij pomoc pod numerem 112, jeśli po użyciu substancji pojawia się którykolwiek z objawów:

brak kontaktu, niemożność obudzenia osoby;
bardzo wolny, płytki lub chrapliwy oddech, sinienie ust;
drgawki;
ból w klatce piersiowej, bardzo szybkie lub nierówne bicie serca;
bardzo wysoka temperatura ciała, splątanie, pobudzenie z agresją;
silny lęk, omamy lub myśli samobójcze.

Osoby nieprzytomnej, która oddycha, nie zostawia się samej. Należy ułożyć ją w pozycji bocznej bezpiecznej i obserwować oddech do przyjazdu pomocy. Warto przekazać ratownikom, jakie substancje mogły zostać użyte, bo ta informacja zmienia sposób leczenia.

Szczególnie niebezpieczne jest łączenie depresantów: opioidy, benzodiazepiny i alkohol razem silniej hamują oddychanie, a GHB z alkoholem może szybko doprowadzić do utraty przytomności. Szerzej opisujemy to na stronie o poliuzależnieniu i mieszaniu substancji.

Jak pomagamy w uzależnieniu od substancji w Nowym Targu

W naszym centrum w Nowym Targu pracują psychoterapeuci i specjaliści terapii uzależnień, wspierani przez specjalistów neuropsychologii i neuroregulacji. Niezależnie od substancji zaczynamy od pierwszej konsultacji trwającej 50-60 minut. Oceniamy wtedy, czy najpierw potrzebny jest lekarz lub detoks, a jeśli nie, układamy plan terapii.

Psychoterapia. Głównie terapia poznawczo-behawioralna, a także ACT, terapia schematów i EMDR, dobrane do sytuacji.
Zapobieganie nawrotom. Model Marlatta i Gordona, uważność w zapobieganiu nawrotom (MBRP) i pisemny plan, opisane na stronie zapobieganie nawrotom.
Program SNNRZ. Autorski System Neuro-Narracyjnej Regulacji i Zmiany z kartami pracy i mierzalnymi celami.
Metody neuro jako uzupełnienie. Po kwalifikacji badanie QEEG i neurofeedback, zawsze jako dodatek do psychoterapii.
Bliscy. Konsultacje dla rodziny i podejście CRAFT, opisane na stronie pomoc dla bliskich osoby uzależnionej.

Przyjmujemy osoby z całego Podhala, bez skierowania i poufnie. Umów konsultację pod numerem 18 307 01 11 lub przez stronę kontakt. Ogólny opis naszej oferty znajdziesz na stronie leczenie uzależnień Nowy Targ.

Szczegółowe strony o substancjach

Najczęstsze pytania o substancje psychoaktywne i uzależnienie

Jakie są rodzaje substancji psychoaktywnych?

Najczęściej wyróżnia się depresanty, stymulanty, opioidy, kannabinoidy, halucynogeny, substancje dysocjacyjne oraz grupę innych, np. substancje wziewne. Część substancji ma działanie mieszane. Podział pomaga zrozumieć ryzyka, ale leczenie zawsze dopasowuje się do konkretnej osoby.

Czy każda substancja psychoaktywna uzależnia?

Nie w takim samym stopniu. Opioidy, alkohol, nikotyna czy stymulanty uzależniają silnie, a psychodeliki rzadko prowadzą do uzależnienia fizycznego. Problemowe używanie może jednak rozwinąć się przy każdej substancji, jeśli zaczyna ona służyć radzeniu sobie z emocjami.

Które substancje są najniebezpieczniejsze przy odstawianiu?

Po dłuższym używaniu najbardziej niebezpieczne jest nagłe odstawienie alkoholu, benzodiazepin oraz GHB i GBL, bo może wywołać drgawki i majaczenie. Odstawienie opioidów również wymaga opieki lekarskiej. W tych sytuacjach nie należy działać samodzielnie.

Czy terapia wygląda inaczej przy każdej substancji?

Rdzeń terapii jest wspólny: praca z głodem, emocjami, wyzwalaczami i planem zapobiegania nawrotom. Różnią się szczegóły, np. przy stymulantach więcej uwagi poświęcamy snowi i nastrojowi po „zjeździe”, a przy depresantach bezpiecznemu odstawieniu pod opieką lekarza.

Co zrobić, gdy ktoś stracił przytomność po substancjach?

Zadzwoń pod 112. Jeśli osoba oddycha, ułóż ją w pozycji bocznej bezpiecznej i nie zostawiaj samej. Przekaż ratownikom, co mogło zostać użyte.

Czy mogę przyjść na terapię, jeśli nadal używam?

Tak. Wiele osób zgłasza się właśnie w takim momencie. Na pierwszej konsultacji oceniamy, czy potrzebna jest najpierw pomoc lekarska, i wspólnie planujemy kolejne kroki.

Gdzie szukać pomocy od razu, poza godzinami pracy centrum?

W zagrożeniu życia dzwoń pod 112. W kryzysie emocjonalnym pomaga całodobowy, bezpłatny numer 116 123 oraz 800 70 22 22, również czynny całą dobę i bezpłatny. Ogólnopolski telefon zaufania w sprawie uzależnień to 800 199 990.